Yazarlar:
Raşit ULUBEY
Emre ULUBEY
Yaklaşım / Nisan 2021 / Sayı: 340
I- GİRİŞ
Esnek çalışma modellerinden olan uzaktan çalışma 06.05.2016 tarihli ve 6715 sayılı İş Kanunu ile Türkiye İş Kurumu Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 20.05.2016 tarihinde yürürlüğe giren 2. maddesiyle 4857 sayılı İş Kanunu’na eklenmiştir.
Konuya ilişkin Uzaktan Çalışma Yönetmeliği Resmi Gazete’nin 10.03.2021 tarihli ve 31419 sayılı nüshasında yayınlanarak, aynı tarihte (10.03.2021) yürürlüğe girmiştir. Bu makalemizde, bu Yönetmeliğin ne getirdiği genel hatlarıyla ele alınıp, anlatılacaktır.
II- KONU
A- KORONAVİRÜS KAYNAKLI PANDEMİ SÜRECİNİN YÖNETMELİĞİN ÇIKMASINA ETKİSİ
2020 yılında tüm Dünyayı ve dolayısıyla Ülkemizi etkisi altına alan korona virüs (Covid-19), 2021 yılı içinde ciddi tehdit oluşturmaktadır. Ülkemizde ilk vaka 11.03.2020 tarihinde görülmüştür. Daha sonraki süreçte belirli sektörlerin kapanması, sokağa çıkma yasakları, kısa çalışma, ücretsiz izin, kronik rahatsızlığı bulunanların kamuda idari izinli sayılması vb. gibi bir takım kısıtlamalar devreye girmiştir.
6715 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği 20.05.2016 tarihinden itibaren çıkartılması gereken yönetmeliğin, Kanun’un yürürlüğe girmesinden yaklaşık 5 (beş) yıl sonra pandemi sürecinde çıkartıldığı ve pandemi sürecinde ortaya çıkan kısıtlamaların yönetmeliğin çıkartılmasında etkili olduğu değerlendirilmektedir.
B- UZAKTAN ÇALIŞMA NEDİR VE BU İŞ İLİŞKİSİ NASIL KURULUR
İşveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında işçinin iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçları ile işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı olarak kurulan iş ilişkisi uzaktan çalışmayı ifade etmektedir.
Uzaktan çalışma, İş Kanunu’na göre iş ilişkisinin işyerinde kurulması gerektiği anlayışının istisnasını oluşturmaktadır.
Uzaktan çalışma esasına dayanan iş ilişkisi, bu ilişkinin tarafları olan işveren ve işçi arasında sözlü olarak kurulamamakta, geçerli olabilmesi için mutlak surette yazılı olarak kurulması gerekmektedir.
İş ilişkisinin doğrudan uzaktan çalışma hizmet sözleşmesiyle kurulabilmesi mümkün olduğu gibi, halen işyerinde çalışan işçinin hizmet sözleşmesinin, iş ilişkisi tarafları olan işçi ve işverenin anlaşmasıyla uzaktan çalışma hizmet sözleşmesine dönüştürülebilmesi de mümkün bulunmaktadır.
Hizmet sözleşmesinde, diğer bir ifadeyle iş sözleşmesinde; işin tanımı, yapılma şekli, işin süresi ve yeri, ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar, işveren tarafından sağlanan iş araçları, ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler, işin yerine getirilmesinden kaynaklanan mal veya hizmet üretimiyle doğrudan ilgili zorunlu giderlerin tespit edilmesine ve karşılanmasına ilişkin hususlar, işverenin işçiyle iletişim kurması ile genel ve özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler yer almaktadır.
C- UZAKTAN ÇALIŞMA YAPILAMAYACAK İŞLER
Tüm işlerin uzaktan çalışmaya konu olabilmesi mümkün bulunmamaktadır. Bu cümleden olmak üzere, tehlikeli kimyasal madde ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya söz konusu maddelerin atıkları ile çalışma, biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan çalışma işlemlerini içeren işlerde uzaktan çalışma yapılamamaktadır.
Bunların dışında, kamu kurum ve kuruluşlarınca ilgili mevzuatına göre hizmet alımı suretiyle gördürülen işler ile millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis veya hizmetlerden hangilerinde uzaktan çalışma yapılacağı veya hangilerinde uzaktan çalışma yapılamayacağının birim, proje, tesis veya hizmetten sorumlu olan veya hizmeti alan kamu kurum ve kuruluşunca belirlenmesi icap etmektedir.
D- UZAKTAN ÇALIŞMA MEKÂNI
Uzaktan çalışma yapılacak mekânın, her zaman için yapılacak işe uygun bir mekân olması mümkün olmadığından, öncelikle iş yapılmaya başlamadan önce çalışmanın yapılacağı mekânın uzaktan yapılacak işe uygun hale getirilmesi gerekir.
Yapılacak işe uygun hale getirmek için mekânda yapılacak düzenlemelerden kaynaklanan maliyetlerin karşılanma usulünün, iş ilişkisinin tarafları olan uzaktan çalışan ile işverence birlikte belirlenmesi ve bu belirlemeye göre karşılanması söz konusudur.
E- MALZEME VE İŞ ARAÇLARI
Hizmet sözleşmesinde, diğer bir ifadeyle iş sözleşmesinde aksinin hüküm altına alınmış olmaması halinde, uzaktan çalışanın mal ve hizmet üretimi için gerekli malzeme ve iş araçlarının işverence sağlanması esastır.
Malzeme ve iş araçlarının nasıl kullanılacağı ile bunların bakım ve onarımlarının ne şekilde yapılacağının açık ve anlaşılır şekilde uzaktan çalışana bildirilmesi gerekir. Bildirimin nasıl yapıldığının ispat mükellefiyeti işverene ait olduğundan, bildirimin imza karşılığında yazılı olarak yapılması yararlı görülmektedir.
İş araçlarının işveren tarafından sağlanması halinde, işveren tarafından iş araçlarının işçiye teslim edildiği tarihteki bedellerini belirten iş araçları listesinin hazırlanması ve yazılı olarak işçiye teslim edilmesi icap eder. Bu listenin hizmet sözleşmesi içerisinde veya hizmet sözleşmesinin tanzim edildiği tarihte hizmet sözleşmesi eki olarak düzenlenmesi halinde ayrıca yazılı belge düzenlenmesi şart değildir. Hizmet sözleşmesinde veya ekinde iş araçları listesinin bulunmaması halinde yazılı olarak işçiye teslim edilen iş araçları listesinin işveren imzasını taşıyan örneğinin, ilgili işçinin özlük dosyasında muhafaza edilmesi gerekir.
F- UZAKTAN ÇALIŞMADA ÇALIŞMA SÜRESİ, FAZLA ÇALIŞMA, UBGT ÇALIŞMASI
Uzaktan çalışma zaman aralığı ve uzaktan çalışma süresinin hizmet sözleşmesinde belirlenmesi gerekir. Günlük 11 (onbir) saati, özel güvenlik, sağlık, turizmle ilgili iş ve hizmetlerde gece 11 (onbir) saati, bunların dışında kalan iş ve hizmetlerde gece 7.5 (yedi buçuk) saati aşmamak üzere koşuluyla çalışma saatlerinde değişiklik yapılabilmesi mümkündür.
Fazla çalışma için hizmet sözleşmesine hüküm konulması veya fazla çalışma ihtiyacı ortaya çıktığında işçinin özlük dosyasında saklanan yazılı onayının alınması suretiyle işverenin yazılı talebi ve bu talebi çalışanın kabul etmesi üzerine işçiye fazla çalışma yaptırılabilmektedir. Yapılan fazla çalışma için kayıtlara yansıtılmak üzere işçiye her bir saat karşılığı % 50 zamlı ücret ödenmektedir. Yaptırılan fazla çalışmanın yılda 270 (iki yüz yetmiş) saati geçmemesi gerekir.
UBGT (Ulusal Bayram ve Genel Tatil) günlerinde uzaktan çalışma yaptırılan işçiye, bu günler için çalışmadan alacağı ücretin yanında ayrıca her bir gün için bir günlük çalışma ücreti ödenmektedir.
G- İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİNE İLİŞKİN TEDBİRLER
İşveren, uzaktan çalışanın yaptığı işin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hususunda çalışanı bilgilendirmek, gerekli eğitimi vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve temin ettiği ekipmanla ilgili gerekli iş güvenliği tedbirlerini almakla yükümlü bulunmaktadır.
İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin husus uzaktan çalışmanın kanaatimce en sıkıntılı kısmını oluşturmaktadır. Çünkü, uzaktan çalışmanın yapılacağı mekanda alınması gerekli olan iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tedbirlerden, çalışanın iş sağlığı ve güvenliği ekipmanı kullanıp kullanmadığından, çalışanın iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerine uyup uymadığından işveren sorumlu bulunmaktadır.
H- VERİLERİN KORUNMASI VE İLETİŞİM
İşyerine ve yaptığı işe dair verilerin korunması ve paylaşımına ilişkin doğrudan çalışanı veya alt işveren çalışanı olduğu işletme kuralları ve ilgili mevzuat hükümleri hakkında uzaktan çalışanın, işveren tarafından bilgilendirilmesi ve bu verilerin korunmasına yönelik gerekli tedbirlerin işverence alınması gerekir.
Korunması gereken verinin tanım ve kapsamının taraflar arasında düzenlenen ve imzalanan hizmet sözleşmesinde açık ve net olarak yer almasının işverence sağlanması, verilerin korunması amacıyla işveren tarafından hizmet sözleşmesinde yer alması sağlanan işletme kurallarına uzaktan çalışan işçinin uyması zorunludur.
Uzaktan çalışmada nasıl iletişim kurulacağına ilişkin iletişim yöntemi ve hangi zaman aralıklarında iletişim kurulacağına ait iletişim zaman aralığının uzaktan çalışan ile işveren arasında belirlenmesi söz konusudur.
I- UZAKTAN ÇALIŞMAYA GEÇME
Uzaktan çalışma yapılabilmesi işçinin buna ilişkin yazılı talepte bulunmasına ve bu talebin işverence 30 (otuz) gün içinde değerlendirilerek, uygun görüldüğünün yine yazılı olarak işçiye bildirilmesine bağlı bulunmaktadır. İşin ve işçinin niteliği gereği uzaktan çalışmaya uygunluğu ile işverence belirlenecek olan diğer kıstaslara göre talep işveren tarafından değerlendirilmektedir.
Uzaktan çalışmaya başlayan işçinin daha sonra yazılı olarak tekrardan işyerinde çalışmaya dönmek istemesi halinde işverenin bu talebi öncelikle değerlendirmesi ve sonuçlandırarak yine yazılı olarak işçiye bildirilmesi gerekir.
Şayet uzaktan çalışma zorlayıcı nedenlerle işyerinin bir bölümünde veya tamamında uygulanacak olması halinde bu durumda işçinin talebinin veya onayının aranması mevzu bahis değildir.
III- SONUÇ
Koronavirüs (Covid-19) kaynaklı pandemi süreci, esnek çalışma modeli olan uzaktan çalışmanın yaygın kullanılmasını ortaya çıkartmıştır. Bu sürece bağlı olarak yaklaşık 5 (beş) yıldır çıkmayan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği çıkartılmış ve 10.03.2021 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanmıştır. Bu makalemizde uzaktan çalışmaya ilişkin hususlar ele alınarak değerlendirilmiştir.
* İş, Sosyal Güvenlik ve İŞKUR Uzmanı/ Danışmanı
** Avukat