Yazar: Raşit ULUBEY
Yaklaşım / Aralık 2019 / Sayı: 324
I- GİRİŞ
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu işsizlik ödeneği ile yeni bir iş bulma ve aktif işgücü hizmetleri kapsamında kurs ve programlardan yararlanabilmenin usul ve esaslarını düzenlemiştir. Bu makalemizde, ülkemizde bir işverene bağlı olarak çalışan yabancıların işsizlik ödeneği ve bahsi geçen diğer hizmetlerden nasıl yararlanabilecekleri ele alınıp, değerlendirilecektir.
II- KONU
A- İŞSİZLİK SİGORTASI NEDİR, SİGORTALI İŞSİZ KİMDİR
a- 4447 sayılı Kanun’un genel gerekçesinde, işsizlik sigortasının, işsizlik riskinin nedenlerini giderici uzun vadeli ekonomik ve sosyal politikalarla birlikte uygulanması halinde yararlı olacağı, özellikle işsizlik sigortasının bulunduğu ülkelerde, işsizliğin farklı boyutta ve nitelikte ortaya çıktığı, eğer işsizlik sigortası bulunuyorsa işsiz kalan sigortalının düşük verimli ve gelirli bir işi kabul etmeye ya da bağımsız çalışmaya zorlanmadığı/zorlanamadığı ve işsizlik ödenekleri ile işsiz kaldığı bu devreyi daha rahat geçirerek uygun bir işi daha kolay bulduğu, aynı zamanda yeni bir meslek edinme, mesleğini geliştirme ya da meslekte yetişme imkânına kavuşabildiği, işsizlik sigortası uygulayan ülkelerin, işsizleri nitelik ve nicelik yönünden daha iyi tanımlayarak, bir yandan eğitim politikasını diğer yandan ise istihdam ve yatırım politikalarını kısa ve uzun vadede daha sağlıklı ve tutarlı belirleme şansına sahip olabildikleri belirtilmiştir.
b- 4447 sayılı Kanun’da, işsizlik sigortası; bir işyerinde çalışırken, çalışma istek, yetenek, sağlık ve yeterliliğinde olmasına rağmen, her hangi bir kasıt ve kusuru olmaksızın işini kaybeden sigortalılara işsiz kalmaları nedeniyle uğradıkları gelir kaybını belli süre ve ölçüde karşılayan, sigortacılık tekniği ile faaliyet gösteren zorunlu sigorta olarak adlandırılmaktadır. Ancak, isteğe bağlı sigortalılar yönünden zorunluluk söz konusu değildir.
c- 4447 sayılı Kanun kapsamına giren bir işyerinde bir iş sözleşmesine dayalı ve sigortalı olarak çalışırken işsizlik ödeneğini hak edecek şekilde işini kaybeden ve Türkiye İş Kurumu’na (İŞKUR’a) şahsen veya elektronik ortamda 30 gün içinde başvurarak çalışmaya hazır olduğunu bildiren kimse sigortalı işsiz olarak tanımlanmaktadır.
B- İŞSİZLİK SİGORTASINA KİM NE KADAR PRİM ÖDEMEKTEDİR
İşsizlik sigortasına prim ödenmesi 01.06.2000 tarihinden itibaren başlamıştır. Bir işverene bağlı olarak çalışanlar için 4447 sayılı Kanun’a göre, 01.06.2000-31.12.2001 tarihleri arasında % 3 işveren, % 2 sigortalı ve % 2 Devlet payı şeklinde toplam % 7 oranında işsizlik sigortası primi ödenmesi gerçekleşmişken, 01.01.2002 tarihinden sonra % 2 işveren, % 1 sigortalı, % 1 Devlet payı olmak üzere toplam % 4 oranında prim ödenmesi uygulanmıştır. Bu oranlarda işsizlik sigortası prim ödenmesi uygulaması halen devam etmektedir.
4447 sayılı Kanun’un 6111 sayılı Kanunla değişik 46. maddesinin ikinci fıkrasında; 4857 sayılı Kanun’a göre kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışanlardan 5510 sayılı Kanun’un 52. maddesinin birinci fıkrası kapsamında işsizlik sigortası primi ödeyen isteğe bağlı sigortalılar ile aynı Kanun’un Ek 6. maddesi kapsamındaki sigortalılar, % 3 oranındaki işsizlik sigortası işçi ve işveren priminin tamamını kendileri ödemek kaydıyla işsizlik sigortasından yararlanabilmektedirler.
C- İŞSİZLİK SİGORTASI HİZMETLERİNDEN YARARLANMA ŞARTLARI NELERDİR
İşsizlik Sigortası Kanunu kapsamında çalışmakta iken; sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri ile zorlayıcı sebepler hariç olmak üzere, bir iş ya da iş yerinde çalışırken, çalışma istek, yetenek, sağlık ve yeterliliğinde olmasına karşın kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan ve işten çıktığı/çıkarıldığı tarihten önceki son üç yıl içinde hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 120 günü hizmet akdine tabi olmak koşuluyla en az 600 gün prim ödeyen kişiler işsizlik sigortası hizmetlerinden faydalanabilmektedir. İlk işsizlik sigortası primi 01.06.2000 tarihinde kesilmeye başlanmış olup, ödenmesi gereken asgari prim süresi olan 600 günlük sürenin ilk defa tamamlanmasıyla birlikte Mart 2002 ayında ilk işsizlik ödeneği ödemesi gerçekleşmiş bulunmaktadır.
D- İŞSİZLİK ÖDENEĞİNDEN YARARLANMA SÜRESİ NE KADARDIR
4447 sayılı Kanun’a göre; iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren 30 günlük yasal başvuru süresinde şahsen veya elektronik ortamda başvuran sigortalı işsizlerden; 600 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olanlar 180 gün, 900 gün işsizlik sigortası primi ödemiş olanlar 240 gün, son üç yılda 1080 gün, diğer bir deyişle son üç yılın tamamında kesintisiz işsizlik sigortası primi ödemiş olanlar da 300 gün işsizlik ödeneği almaya hak kazanmaktadır.
Sigortalı işsizlerin, 30 günlük başvuru süresinde yaptıkları/yapacakları gecikmeler, yararlanılacak işsizlik ödeneği gün sayısından düşülmektedir.
E- SİGORTALI İŞSİZLERE NE KADAR İŞSİZLİK ÖDENEĞİ ÖDENMEKTEDİR
4447 sayılı Kanun’un 5763 sayılı Kanunla değişik 50. maddesinin birinci fıkrasına göre; gerekli prim ödeme şarlarını taşımak suretiyle sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve benzerleri ile zorlayıcı sebepler hariç olmak üzere, bir iş ya da iş yerinde çalışırken, çalışma istek, yetenek, sağlık ve yeterliliğinde olmasına karşın kendi istek ve kusuru dışında işsiz kalan sigortalı işsizlere, sigortalının son dört aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının % 40’ı oranında işsizlik ödeneği ödeneceği, bu miktarın 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan aylık asgari ücretin brüt tutarının %80’ini geçemeyeceği hüküm altına alınmış bulunmaktadır.
Buna göre, son 4 aylık primi 2019 yılında geçerli olan 2.558,40 TL’lik asgari ücretten ödenen sigortalı işsiz en az 1.023,36 TL (damga vergisi kesintisi hariç) işsizlik ödeneği, asgari ücretin 2 katı ve üzerinden ödenen sigortalı işsiz ise en fazla 2.046,72 TL (damga vergisi kesintisi hariç) aylık/30 günlük işsizlik ödeneği alabilmektedir.
F- YABANCILARIN DURUMU
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’nda yabancı; Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişi olarak tanımlanmaktadır.
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 4. maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi gereğince, yabancı uyruklu kişilerden hizmet akdi ile çalışanlar Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine tabi olarak sigortalı sayılmakta, Kanun’un 6. maddesinin (e) bendinde ise yabancı bir ülkede kurulu herhangi bir kuruluş tarafından ve o kuruluş adına ve hesabına üç ayı geçmemek üzere bir iş için ülkemize gönderilen ve yabancı ülkede sosyal sigortaya tabi olduğunu belgeleyen kişiler sigortalı sayılmamaktadır. 5510 sayılı Kanun’un 6. maddesinin (e) bendi ile ayrıca Türkiye’de kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, yurt dışında ikamet eden ve o ülke sosyal güvenlik mevzuatına tabi olanların sigortalı sayılmayacakları öngörülmektedir.
Ülkemizin diğer ülkelerle imzaladığı ikili ya da çok taraflı sosyal güvenlik sözleşmelerinde de iki ülke vatandaşlarının karşılıklı olarak diğer ülkede geçici görevli ya da geçici görevli olmaksızın çalışmaları halinde hangi ülkenin sosyal güvenlik mevzuatına tabi olacaklarına ilişkin hükümler bulunmaktadır.
G- YABANCILAR İÇİN ÇALIŞMA İZNİ VE İKAMET TEZKERESİ ALINMASI İLE SOSYAL GÜVENLİK KURUMU’NA BİLDİRİLMESİ
Ülkemizde çalışacak/çalıştırılacak yabancılar için çalışma izni alınması gerekmektedir. Yapılan başvuru olumlu değerlendirilen yabancılar için iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurum veya kuruluşuna ait belirli bir işyerinde veya bunların aynı işkolundaki işyerlerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli uzatma başvurusunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya aynı işverene bağlı olarak ilk uzatma başvurusunda en çok iki yıl, sonraki uzatma başvurularında ise en çok üç yıla kadar süreli çalışma izni verilmektedir. Farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvurularda bir yıl geçerli çalışma izni verilmektedir.
Türkiye’de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilmektedir. Süresiz çalışma izni olan yabancı, özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak ve bu hakların kullanımında ilgili mevzuat hükümlerine tabi olmak şartıyla, Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanabilmektedir.
Uluslararası işgücü politikası doğrultusunda; eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri ve Bakanlıkça belirlenen usul ve esaslara göre başvurusu uygun görülen yabancılara Turkuaz Kart verilir. Turkuaz Kart sahibi yabancı süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanmaktadır.
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu’na göre verilen çalışma izni, 6458 sayılı Kanun’un 27. maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçmektedir.
Bu nedenle, işverenlerin; Çalışma izin belgesindeki izin başlangıç tarihinden itibaren 30 gün içinde, Çalışma izin belgesinin işverene gönderildiği tarih/tebliğ tarihi ile çalışma izin tarihinin farklı olması halinde çalışma izin belgesinin işverene gönderildiği tarihten/tebliğ tarihinden itibaren 30 günlük süre içinde, sigortalı işe giriş bildirgesi düzenleyerek SGK’na vermeleri halinde bildirge yasal sürede verilmiş sayılmaktadır. İşyeri bildirgesi ile aylık prim ve hizmet belgesi hakkında da aynı şekilde işlem yapılmaktadır.
H- YABANCILARIN İŞSİZLİK ÖDENEĞİNE HAK KAZANMASI
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu kapsamına giren bir işyerinde bir hizmet akdine dayalı ve sigortalı olarak çalışırken bu Kanun’un ilgili maddelerinde belirtilen nedenlerle işini kaybeden ve Türkiye İş Kurumu’na şahsen veya elektronik ortamda başvurarak çalışmaya hazır olduğunu bildiren kimse sigortalı işsiz olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle, hakkında işsizlik sigortası primi ödenip, işsizlik ödeneğine hak kazanacak şekilde hizmet akdi/iş sözleşmesi sona eren ve hizmet akdinin sona ermesinden önceki son 3 (üç) yıl içinde İşsizlik Sigortası Kanunu’nda aranan en az 600 ve en çok 1080 günlük prim ödeme süresini tamamlamış olan yabancıların işsizlik ödeneği ve işsizlik sigortasına ilişkin diğer hizmetler olan; yeni bir iş bulma, aktif işgücü hizmetleri kapsamında kurs ve programlardan yararlanabilmeye hazır durumda olmaları gerekmektedir.
Bunun için de, süresiz çalışma izni veya turkuaz kart sahibi olan yabancıların, bunların sağladığı haklardan dolayı işsizlik ödeneği ve diğer haklardan yararlanabilmeleri her halükarda mümkün iken, süresi bir yıl veya iki yıl ya da üç yıl olarak ne olursa olsun süreli çalışma iznine sahip yabancılara süreli çalışma izninin, aynı işverene bağlı çalışmak üzere verilmiş olması ve hizmet akitlerinin sonlandırılmasıyla süreli çalışma izinlerinin de geçerliliğini kaybedecek bulunmasından, bu durumda olan yabancıların işsizlik ödeneğinden yararlanabilecek durumda olmaları halinde, işsizlik ödeneği ile diğer hizmetler olan yeni bir iş bulma ve meslek edinme, meslek değiştirme, meslek geliştirme ve işbaşı eğitim programından yararlanabilmeleri için ülkemizde ikamet edebileceklerine ve/veya ikamet edebilir durumda olduklarına dair ellerinde ikamet tezkereleri bulunması icap etmektedir. Aksi takdirde yabancı yeni bir iş bulma hizmeti ile meslek edinme, meslek değiştirme, meslek geliştirme ve işbaşı eğitim programı hizmetinden yararlanmaya hazır olmadığından, işsizlik ödeneğinin ödenmemesi, ödenmeye başlanılmış olsa bile işsizlik ödeneği ödemesinin durdurulması veya kesilmesi ve yapılan ödemenin yasal faiziyle birlikte yabancıdan geri istenilmesi ve alınması söz konusu olacaktır.
III- SONUÇ
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nda aranılan koşullar sağlanarak ülkemizde süreli çalışma izin belgesiyle aynı işverene bağlı olarak çalışan ve işsizlik ödeneğine hak kazanacak şekilde hizmet akitleri sonlandırılan yabancıların, hizmet akitlerinin sonlanmasıyla birlikte süreli çalışma izni de geçerliliğini yitireceğinden, işsizlik ödeneği ve diğer hizmetlerden yararlanabilmeleri için ülkemizde ikamet edebileceklerine ve/veya ikamet edebilir durumda olduklarına dair ellerinde ikamet tezkereleri bulunması gerekmektedir.
* İş Hukuku, Sosyal Güvenlik ve İstihdam Uzman