Yazarlar:
Raşit ULUBEY
Emre ULUBEY
E-Yaklaşım / Ağustos 2020 / Sayı: 332
I- BAŞLANGIÇ :
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “Prim Oranları ve Devlet Katkısı” başlıklı 81. maddesine 21.05.2013 tarih ve 6486 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 5. maddesiyle 6 (altı) puana kadar ilave puan eklenmesi konusunda ikinci fıkra eklenmiştir([1]).
Söz konusu fıkrada 29.01.2016 tarihli ve 6663 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 28. maddesiyle değişiklik yapılmıştır([2]).
Bu maddenin uygulanmasına ve uygulama süresinin uzatılmasına ilişkin olarak 3 (üç) adet Bakanlar Kurulu Kararnamesi ve 2 (iki) adet Cumhurbaşkanı Kararı çıkarılmıştır.
Bu Makalemizde, bahsi geçen Kanun hükmü ve Bakanlar Kurulu Kararı içeriği ele alınacak ve Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından bunlar varken, bunlardan farklı usul ve esas belirlenip, belirlenemeyeceği değerlendirilecektir.
II- KONU
A- 5510 SAYILI KANUN’UN 81. MADDESİNE 6486 SAYILI KANUN’UN 5. MADDESİYLE EKLENEN İKİNCİ FIKRA VE BU FIKRADA 6663 SAYILI KANUN’UN 28. MADDESİYLE YAPILAN DEĞİŞİKLİK HÜKMÜ
Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun “Prim Oranları ve Devlet Katkısı” başlıklı 81. maddesine 6486 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 5. maddesiyle, 01.01.2013 tarihinden geçerli olmak üzere 29.05.2013 tarihinde yürürlüğe giren hükümde; 10 ve üzerinde sigortalı çalıştıran işyerlerine uygulanmak üzere, birinci fıkranın (ı) bendinde belirtilen ve Hazinece karşılanan 5 puanlık indirime ilave olarak prime esas kazanç alt sınırı üzerinden 6 puana kadar ilave puan eklemeye sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksini dikkate almak suretiyle ilave puan uygulanacak illeri ve uygulama süresini belirlemeye Bakanlar Kurulunun yetkili olduğu belirtilmiştir.
Buradan, 6 puana kadar uygulanacak olan ilave puan indiriminin, 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendine göre sigortalının prime esas kazancı üzerinden yapılacak olan 5 puanlık indirim dışında, prime esas kazanç alt sınırı olan cari asgari ücret düzeyindeki prime esas kazancı üzerinden 09.07.2018 tarihinden önce Bakanlar Kurulu Kararıyla, 09.07.2018 tarihinden itibaren Cumhurbaşkanı Kararıyla %6’ya kadar olarak, belirlenecek oranda ilave bir indirim yapılabileceği anlaşılmaktadır.
5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin ikinci fıkrasında, 6663 sayılı Gelir Vergisi Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 28. maddesiyle 01.03.2016 tarihinde yürürlüğe girmek üzere değişiklik yapılmıştır. Yapılan bu değişiklikle, “10 ve üzerinde sigortalı çalıştıran işyerlerine uygulanmak üzere” ibaresi Kanun metninden çıkartılarak, “Bu Kanun’un 4. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendi kapsamında sigortalı çalıştıran özel sektör işyerlerine” ibaresinin fıkraya eklendiği görülmüştür.
Daha önce en az 10 işçi çalıştıran işyerleri için geçerli olan ilave 6 puana kadar indirim, yapılan değişiklikle, 1 ve üzerinde işçi çalıştıran özel sektöre ait işyerlerini kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
B- BAKANLAR KURULU KARARLARIYLA YAPILAN DÜZENLEMELER VE GETİRİLEN HÜKÜMLER
Konuya ilişkin olarak 3 (üç) adet Bakanlar Kurulu Kararı çıkartılmıştır. İlk Karar, Resmi Gazete’nin 14.07.2013 tarih ve 28707 sayılı nüshasında yayımlanmış olan 30.05.2013 tarihli ve 2013/4966 sayılı Bakanlar Kurulu Karardır.
Bu Karar’ın 1. maddesinde; amacın; sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksi dikkate alınarak belirlenen ekli listelerdeki yerlerde sigorta primi işveren hissesi teşviki uygulanmak suretiyle üretim ve istihdam imkânlarını artırmak olduğu,
Kararın; ekli (I), (II) ve (III) sayılı listelerde belirtilen yerlerde faaliyet gösteren ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi hükümlerinden yararlanıp, 10 ve üzerinde sigortalı çalıştıran özel sektöre ait işyerlerini kapsadığı,
- maddesinde; 1. madde kapsamındaki yerlerde faaliyet gösteren özel sektör işyerlerine, 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi kapsamında uygulanan malûllük, yaşlılık ve ölüm sigorta primi işveren hissesinde beş puanlık prim teşvikine ilave olarak, sigorta primine esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanmak üzere altı puan ilave edilmek suretiyle sigorta primi teşviki uygulanacağı,
Bu Karar kapsamındaki teşvikin;
- a) Ekli (I) sayılı listede (Afyonkarahisar, Amasya, Artvin, Bartın, Çorum, Düzce, Elazığ, Erzincan, Hatay, Karaman, Kastamonu, Kırıkkale, Kırşehir, Kütahya, Malatya, Nevşehir, Rize, Sivas, Trabzon, Uşak) belirtilen yerlerde faaliyet gösteren işyerleri için 31.12.2016 tarihine kadar,
- b) Ekli (II) sayılı listede (Adıyaman, Aksaray, Bayburt, Çankırı, Erzurum, Giresun, Gümüşhane, Kahramanmaraş, Kilis, Niğde, Ordu, Osmaniye, Sinop, Tokat, Tunceli, Yozgat) belirtilen yerlerde faaliyet gösteren işyerleri için 31.12.2017 tarihine kadar,
- c) Ekli (III) sayılı listede (Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak, Van, Bozcaada-Gökçeada ilçeleri) belirtilen yerlerde faaliyet gösteren işyerleri için ise 31.12.2018 tarihine kadar,
uygulanacağı
- maddesinde; 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi kapsamında sigorta primi teşvikinden yararlanamayan işyerleri ile aynı Kanun’un ek 2. maddesinde öngörülen sigorta primi teşvikinden yararlanmakta olan işyerleri hakkında bu Karar hükümlerinin uygulanmayacağı,
- maddesinde; Sigorta primi işveren hissesi desteğinin uygulanması ile ilgili işlemlerin Sosyal Güvenlik Kurumu’nca ilgili mevzuatı çerçevesinde yürütüleceği,
Yapılan kontrol ve denetimlerde, çalıştırdığı kişileri sigortalı olarak bildirmediği veya bildirilen sigortalının fiilen çalışmadığının tespit edilmesi halinde, bu işverenlerin, bir yıl süreyle destek unsurlarından yararlanamayacağı,
Sigorta primi teşvikinden yersiz olarak faydalanıldığının tespiti halinde, yararlanılan teşvik tutarının, 5510 sayılı Kanun’un 89. maddesi çerçevesinde gecikme cezası ve gecikme zammı ile birlikte işverenden tahsil edileceği,
- maddesinde; Bu Karar’ın uygulanmasında ortaya çıkabilecek tereddütleri gidermeye ve gerektiğinde uygulama esaslarını belirlemeyeSosyal Güvenlik Kurumu’nun yetkili olduğu,
- maddesinde; Bu Kararın 01.01.2013 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı (14.07.2013) tarihinde yürürlüğe gireceği
hüküm altına alınmıştır.
İkinci Bakanlar Kurulu Kararı, Resmi Gazete’nin 20.01.2017 tarih ve 29954 sayılı nüshasında yayımlanmış olan Bakanlar Kurulu’nun 29.12.2016 tarih ve 2016/9728 sayılı Kararıdır. Bu Kararla, ilk Kararın 2. maddesinin (a) bendinde yer alan 31.12.2016 şeklindeki uygulama süresinin 31.12.2017 şeklinde değiştirildiği belirtilmiştir.
Üçüncü Karar, Resmi Gazete’nin 10.02.2018 tarihli ve 30328 sayılı nüshasında yayımlanmış olan Bakanlar Kurulu’nun 08.01.2018 tarihli ve 2018/11190 sayılı Kararıdır. Bu Kararla, ilk Kararın 2. maddesinin (a) ve (b) bentlerinde yer alan 31.12.2017 şeklindeki uygulama süresinin 31.12.2018 şeklinde değiştirildiği bildirilmiştir.
C- CUMHURBAŞKANI KARARLARIYLA YAPILAN DÜZENLEMELER VE GETİRİLEN HÜKÜMLER
Konuya ilişkin olarak 3 (üç) adet Balkanlar Kurulu Kararı sonrasında 2 (iki) adet Cumhurbaşkanı Kararı çıkartılmıştır. Birinci Cumhurbaşkanı Kararı, Resmi Gazete’nin 26.12.2018 tarihli ve 30637 sayılı nüshasında yayımlanmış olan 25.12.2018 tarihli ve 2018/503 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıdır. Bu Kararla; 30.05.2013 tarihli ve 2013/4966 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kararın 2. maddesinin; 1. madde kapsamındaki yerlerde faaliyet gösteren özel sektör işyerlerine, 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi kapsamında uygulanan malullük, yaşlılık ve ölüm sigorta primi işveren hissesi teşvikine ilave olarak, sigorta primine esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanmak üzere altı puan ilave edilmek suretiyle sigorta primi teşviki uygulanacağı,
Bu Karar kapsamındaki teşvikin; ekli (I), (II) ve (III) sayılı listelerde belirtilen yerlerde faaliyet gösteren işyerleri için 31.12.2019 tarihine kadar uygulanacağı,
Kararlaştırılmıştır.
İkinci Cumhurbaşkanı Kararı, Resmi Gazete’nin 23.02.2020 tarih ve 31048 sayılı nüshasında yayımlanmış olan 22.02.2020 tarih ve 2020/2137 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıdır. Bu Kararla; 30.05.2013 tarih ve 2013/4966 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe konulan Kararın 2. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “31.12.2019” ibaresinin “31.12.2020” şeklinde değiştirildiği belirtilmiştir.
D- SOSYAL GÜVENLİK KURUMU’NUN TEREDDÜTLERİ GİDERME VE GEREKTİĞİNDE UYGULAMA ESASLARINI BELİRLEME YETKİSİNİN SINIRLARI
6486 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesine ilave edilen ikinci fıkra konusunda 6 puana kadar ilave puan eklemeye sosyo-ekonomik gelişmişlik endeksini dikkate almak suretiyle ilave puan uygulanacak illeri ve uygulama süresini belirlemekle Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır. Bakanlar Kurulunun ilk çıkardığı Karar olan 30.05.2013 tarihli ve 2013/4966 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı’nın “Sigorta Primi Teşviki Kapsamına Girmeyen İşyerleri” başlıklı 3. maddesiyle, 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi kapsamında sigorta primi teşvikinden yararlanamayan işyerleri ile aynı Kanun’un ek 2. maddesinde öngörülen sigorta primi teşvikinden yararlanmakta olan işyerleri hakkında bu Karar hükümlerinin uygulanmayacağı belirtilmiştir. Mevhumu muhalifinden hareketle/zıt kanıtla; 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi kapsamında sigorta primi teşvikinden yararlanan işyerleri ile aynı Kanun’un ek 2. maddesinde öngörülen sigorta primi teşvikinden yararlanmamakta olan işyerleri hakkında bu Karar hükümlerinin uygulanacağı sonucuna ulaşılmaktadır. Uygulama usul ve esasları Bakanlar Kurulu Kararıyla belirlenmiş olan bir konuda, aynı Karar’ın 5. maddesiyle hüküm altına alınan; Bu Kararın uygulanmasında ortaya çıkabilecek tereddütleri gidermeye ve gerektiğinde uygulama esaslarını belirlemeye Sosyal Güvenlik Kurumu’nun yetkili kılınmasının sınırı nedir?
Yalnızca bu Kararda belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde kalmak üzere tereddütleri gidermek ve gerektiğinde uygulama esaslarını belirlemek midir, yoksa bu Kararda yer almayan usul ve esaslar ortaya koyabilmek konusunda da yetki de verilmiş midir?
Kararın 3. maddesi, 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendi işveren bazında değil işyeri bazında prim, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme cezası, gecikme zammı borcu bulunup bulunmadığı esasını benimsemişken genelge işyeri esasını değil de, işveren esasını mı benimsemiştir.
Sosyal Güvenlik Kurumu, 6486 sayılı Kanunda öngörülen sigorta primi teşviki düzenlemeleri konusunda 22.07.2013 tarih ve 2013/30 sayılı Genelge çıkartmıştır. 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin ikinci fıkrasında 6663 sayılı Kanunla, yapılan değişiklikten sonra Sosyal Güvenlik Kurumu 2013/30 sayılı Genelgeyi 05.04.2016 tarihli ve 2016/8 sayılı Genelgeyle revize etmiştir.
Bu Genelgelerin 3.6. maddesinin ikinci paragrafında; 5510 sayılı Kanun’un 81. maddesinin ikinci fıkrasında öngörülen sigorta primi teşvikinin bölgesel sigorta primi teşviki olduğu dikkate alınarak, 5510 sayılı Kanun’un 90 ıncı maddesinin altıncı fıkrası kapsamına, dolayısıyla anılan Tebliğ kapsamına girmesi nedeniyle söz konusu sigorta primi teşvikinden yararlanılabilmesi için, işverenin Türkiye genelinde yasal ödeme süresi geçmiş sigorta primi, işsizlik sigortası primi, idari para cezası ve bunlara ilişkin gecikme cezası ve gecikme zammı borçları ile işverenin gerçek kişilik olması halinde ayrıca 5510 sayılı Kanun’un 4/1-b kapsamındaki borçları toplamının 16 yaşından büyükler için belirlenmiş olan brüt asgari ücretten fazla olmaması veya fazla olmakla birlikte söz konusu borçların 6183 sayılı Kanun’un 48. maddesine istinaden tecil ve taksitlendirilmiş ya da çeşitli kanunlar gereğince yeniden yapılandırılmış olması, ayrıca yapılandırma veya taksitlendirme işlemlerinin devam ediyor (bozulma şartlarının oluşmamış) olması gerektiği bildirilmiştir. Buradan Genelgenin, işyeri esasını değil işveren esasını dikkate aldığı ve bu şekilde 30.05.2013 tarihli ve 2013/4966 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı hükümleri dışına çıktığı görülmektedir.
Öte yandan, bu Genelgede sözü edilen Tebliğ, İşverenlere Verilen Devlet Yardımı, Teşvik ve Desteklerde Sosyal Güvenlik Kurumundan Alınacak Borcu Yoktur Belgesinin Düzenlenmesine İlişkin Usul ve Esaslara Dair Tebliğ olup, Resmi Gazete’nin 28.09.2008 tarih ve 27011 sayılı nüshasında ve konuya ait ilk Bakanlar Kurulu Kararından yaklaşık 5 (beş) yıl önce düzenlenmiş ve yayımlanmıştır. Bu Tebliğ’in “Devlet Yardımı, Teşvik ve Desteklerden Yararlanma Şartı ve Bunların Geri Alınması” başlıklı 6. maddesinde; İşverenlerin, Devlet yardımları ile teşvik ve desteklerden yararlanabilmeleri için; Türkiye genelinde bu tebliğin 5. maddesinde belirtilen ve yazının verildiği veya borcun sorgulandığı tarih itibarıyla muaccel borçlarının bulunmaması veya borçlarının tecil ve taksitlendirilmiş ya da yapılandırılmış olması gerektiği (Ek cümle: RG-24.08.2011-28035)([3]) Ancak, borçları tecil ve taksitlendirilmemiş ya da yapılandırılmamış olan işverenlerin, devlet yardımı, teşvik ve desteklerden; muaccel prim ve idari para cezası borçları kesilip Kuruma aktarıldıktan sonra, varsa kalan kısmı üzerinden yararlandırılabileceği
Tecil ve takside bağlanmış ya da yapılandırılmış olan borçlara ilişkin yükümlülüklerin yerine getirilmemesinden dolayı anlaşması bozulanlardan veya bu sebepler dışında söz konusu yardım, teşvik ve desteklerden yararlanmaması gerektiği sonradan anlaşılanlardan, yapılan devlet yardımı teşvik ve destek ödemelerin ilgili mevzuat çerçevesinde müeyyideleri ile birlikte geri alınacağı, (Ek ikinci cümle: RG-14.11.2009-27406)([4]) Ancak, yapılacak bir ay süreli tebligat üzerine kapsama giren borçlarını tam olarak ödemeleri halinde, bu Tebliğ kapsamında Devlet yardımları ile teşvik ve desteklerden usulüne uygun yararlanılmış sayılacağı hususları yer almıştır.
Tüm bunlar birlikte ele alındığında, SGK’nın çıkardığı Genelgeyle belirlediği usul ve esasın, 30.05.2013 tarih ve 2013/4966 sayılı Balkanlar Kurulu Kararı’na ve dolayısıyla bu Karar’da yer verilen Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 81. maddesinin birinci fıkrasının (ı) bendinde belirtilen teşvikten/indirimden yararlanma şartlarına aykırılık taşımaması gerektiği, SGK’nın 05.04.2016 tarih ve 2016/8 sayılı Genelgeyle revize edilmiş 2013/30 sayılı Genelgesi’nin, söz konusu Karar hükümlerine uygun olmadığı, bu Kararın uygulanmasında ortaya çıkabilecek tereddütleri giderme ve gerektiğinde uygulama esaslarını belirleme konusunda Sosyal Güvenlik Kurumu’na Karar’ın 5. maddesiyle tanınan yetkinin, kararda belirlenen usul ve esaslarla sınırlı olduğu, örneğin kararın işyerini esas aldığı bir hususta Genelge’nin işvereni esas almasının karar sınırlarının aşılması olarak değerlendirilebileceği, kaldı ki Bakanlar Kurulu Kararı eki (1), (II) ve (III) sayılı listelerde yer alan il ve ilçelerin, yatırımları ve istihdamı teşvik edilecek yöreler olduğu, kamu kurum ve kuruluşları tarafından bu yörelerde yatırımlar ve istihdam teşvik edilirken, bunları güçleştirmenin değil, kolaylaştırmanın esas alınarak, hareket edilmesi gerektiği düşünülmektedir.
III- SONUÇ
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 81. maddesine ikinci fıkra olarak 6486 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle ilave yapılmış, bu fıkrada yer alan 10 ve üzerinde işçi çalıştıran ibaresi 6663 sayılı Kanunla 1 ve üzerinde işçi çalıştıran işyerleri şeklinde değiştirilmiştir. Bu Kanun’un uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar 2013/4966 sayılı Balkanlar Kurulu Kararıyla belirlenmiştir. 2018 ve 2020 yıllarında Cumhurbaşkanı’nca çıkarılan 503 ve 2137 sayılı Kararlarda da ilk çıkarılan Bakanlar Kurulu Kararına atıf yapılmakta ve içerik yönünden herhangi bir değişikliğe gidilmediği görülmektedir.
* İş Hukuku, Sosyal Güvenlik, İŞKUR Uzmanı
** Stajyer Avukat
[1] 29.05.2016 tarih ve 28661 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
[2] 10.02.2016 tarih ve 29620 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmıştır.
[3] Bu değişiklik 01.10.2008 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
[4] Bu değişiklik 01.10.2008 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girer.