1.Giriş
Bir tarafın belirli veya belirli olmayan süreyle bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da bunun karşılığında ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmeler iş sözleşmesi olarak tanımlanmaktadır. Genel anlamda iş sözleşmelerinin yapılışı herhangi bir şekle bağlı değildir. Bununla birlikte, süresi 1 (bir) yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı olarak yapılması zorunluluğu mevzubahistir.
Bu makalemizde, belirli süreli iş sözleşmesi ve iş sözleşmelerinin hangi durumlarda sonlanacağı ve sonlanma tarihinde istirahat raporlu olan işçinin iş sözleşmesinin sonlanma tarihinin ne olacağı ele alınıp, değerlendirilecektir.
2.İş Sözleşmesi
Bir tarafın belirli veya belirli olmayan süreyle bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da bunun karşılığında ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmeler, iş sözleşmesi olarak karşımıza çıkmaktadır. İş gören tarafa işçi, ücret ödeyen taraf da işveren olarak adlandırılmaktadır. Buradan, iş sözleşmelerinin iki tarafa borç ve alacak yükleyen bir sözleşme olduğu anlaşılmaktadır.
İşçi, bağımlı olarak iş görme ediminin borçlusu, ödenecek ücretin alacaklısı iken, işveren ise ücret ödemenin borçlusu, iş görme ediminin alacaklısı durumundadır.
3.Belirli Süreli İş Sözleşmesinin İş Kanunu Açısından Durumu
4857 sayılı Kanun’da, belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak işveren ile işçi arasında yazılı şekilde yapılan iş sözleşmesinin belirli süreli iş sözleşmesi olduğu, bu sözleşmenin esaslı bir neden olmadıkça, birden fazla üst üste yapılamayacağı, yapılması halinde iş sözleşmesinin başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edileceği, esaslı nedene dayalı olarak birden fazla üst üste yapılan iş sözleşmelerinin belirli süreli olma özelliğini koruyacağı belirtilmektedir..
4.Belirli Süreli İş Sözleşmesi Yapılmasının Koşulları
Belirli süreli iş sözleşmesinin yapılması için objektif nedenin/nedenlerin varlığı aranmakta olup, aşağıda belirtilen durumlar 4857 sayılı Kanunda objektif nedenler olarak kabul edilmektedir.
4.1. Belirli Süreli İşler
İş sözleşmesinin konusu olan işin/işlerin belirli bir süreyi kapsaması durumudur. Burada iş, gün veya ay ya da gün olarak belirli bir tarihi içermektedir. Dolayısıyla, işin başlangıç ve bitiş tarihi önceden bilinebilmektedir.
Örneğin; ihale suretiyle belirli km. yol yapım işinin başlangıç ve bitiş tarihi yol yapım sözleşmesiyle kararlaştırılmış belirli sürede yapımının üstlenilmiş olması durumunda bu işte çalıştırılacak işçilerin belirli süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılması gibi.
Burada dikkat edilmesi gereken, bu iş için çalıştırılacak olan işçilerle yapılacak olan iş sözleşmesinde işçinin çalıştırılacağı sürenin açık veya örtülü (… numaralı Devlet kara yolunun ………… yerler arasındaki … km. yol yapım işinin tamamlanarak, Karayolları Genel Müdürlüğüne teslim tarihine kadar gibi) olarak belirtilmesi gereğidir.
4.2. Belli Bir İşin Tamamlanması
İş sözleşmesinin belli işin/işlerin tamamlanması amacıyla yapılması durumudur. Tamamlanacak olan iş, önceden devam etmekte olan bir iş olabileceği gibi yeni alınarak, başlanılacak mevcut işe ek bir iş olabilmesi veya yeni alınarak, ilk kez başlanılacak bir iş olabilmesi de mümkündür.
Örneğin; uçak lastiği imal eden bir fabrikanın periyodik üretimi dışında, belirli bir miktar uçak lastiği siparişi almış olmasından ötürü bu lastik üretimi tamamlanıncaya kadar belirli süreli iş sözleşmesiyle işçi alıp çalıştırılması veya önceden alınmış olan bir tekstil siparişinin bitirilebilmesi için overlokçu, makinacı mesleklerindeki bazı işçilerin bu işin tamamlanmasına kadar çalıştırılmak üzere belirli süreli iş sözleşmesiyle işbaşı yaptırılması gibi.
Burada dikkat edilmesi gereken, çalıştırılacak olan işçilerle yapılacak olan iş sözleşmesinde işçinin çalıştırılacağı sürenin açık veya örtülü olarak belirtilecek olmasıdır.
4.3. Belirli Bir Olgunun Ortaya Çıkması
Önceden öngörülmeyen/öngörülemeyen bir şekilde ortaya çıkan ve geçici nitelik arz eden gelişme/durum nedeniyle belirli süreli işçi çalıştırılma ihtiyacının baş göstermesidir.
Örneğin; sonradan alınmış olan ve sürekli nitelik taşımayan bir sipariş nedeniyle çalıştırılan işçi sayısına ilave olarakbelli bir süreyle işçi çalıştırma ihtiyacının ortaya çıkması durumu için belirli süreli iş sözleşmesiyle belli sayıda işçinin işe alınması gibi.
Burada dikkat edilecek olan ortaya çıkan olgunun süreklilik taşımayıp, geçici nitelikte olmasıdır.
4.4. Benzeri Durumlar
Belirtilen üç durumun dışında, sayılanlara benzer hususlar için belirli süreli iş sözleşmesi yapılması durumudur. Bu durum, belirli süreli iş sözleşmesi yapılması sınırlarını genişletmek amacıyla Kanun hükmü olarak getirilmiştir. Örneğin; mevsimlik işlerde çalışacak işçilerle yapılan iş sözleşmesi bu kapsamda yapılan bir sözleşme olarak görülmektedir.
5.Objektif Nedenin Bulunmaması
İş sözleşmelerinin belirsiz süreli yapılması esastır. Ancak, yukarıda belirtilen belirli süreli işler veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması veyahut benzeri durumlar gibi objektif nedenlerin varlığı halinde işçi ve işveren arasında belirli süreli olarak iş sözleşmesi düzenlenebilmektedir.
Objektif nedenin bulunmaması durumunda iş sözleşmesi başlangıcından itibaren belirsiz süreli olma özelliği taşıyacağından, bu halde iş sözleşmesine bitiş tarihi veya sözleşme süresinin konulmuş olması, iş sözleşmesinin belirli süreli iş sözleşmesi olmasına yeterli olmayacaktır.
Bir kez yapılmış olan belirli süreli iş sözleşmeleri, esaslı bir neden olması halinde yenilenebilmektedir. Esaslı bir nedenin bulunmaması halinde ise yenilenememektedir. Esaslı neden bulunmadan yenilenen belirli süreli iş sözleşmeleri, ilk yapıldığı andan itibaren belirsiz süreli kabul edilmektedir.
İşçinin, işin veya işyerinin durumuna göre farklılık gösterebilecek olan esaslı nedenin ne veya neler olduğu tartışmalara ve ihtilaflara neden olabilmektedir.
6.İş Sözleşmesinin Yazılı Yapılması
4857 sayılı Kanunda genel olarak Kanunda aksi belirtilmedikçe iş sözleşmesi yapılması herhangi bir şekil şartına bağlı tutulmamış, ancak, süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması hüküm altına alınmış bulunmaktadır.
Kanun’da genel düzenleme yukarıda belirtildiği şekilde olmasına karşın, İş Kanununda belirli süreli iş sözleşmeleri için istisnai bir hükme yer verilmiş ve belirli süreli iş sözleşmesinin süresi bir yıldan az veya çok ne olursa olsun (3, 6, 9, 12, 18, 24 ay vb. gibi) yazılı olarak yapılması gerektiği tanzim edilmiş bulunmaktadır.
Burada Kanun koyucu tarafından işçinin korunmak istenmesi söz konusudur.
7.İş Sözleşmelerinin Sonuçlanması
7.1. Tarafların Anlaşması
Taraflar aralarında anlaşmak suretiyle düzenlemiş oldukları iş sözleşmesini her zaman sonuçlandırabilirler. Bu tür sona erdirme haline bozma sözleşmesi (ikale) adı verilmektedir. Sözleşmenin tarafların anlaşmasıyla sona ermesi halinde, taraflar arasında tazminat borcu doğmamakta, işçi, ihbar ve kıdem tazminatlarına hak kazanamamakta ve iş güvencesi hükümlerinden yararlanmak suretiyle işine geri dönmesi söz konusu olmamaktadır.
7.2. Sözleşmenin Süresinin Dolması
Belirli süreli iş sözleşmelerinde sürenin dolması durumunda iş sözleşmesi kendiliğinden sona ermektedir. Bu sona ermede işçi ihbar ve kıdem tazminatına hak kazanamamaktadır. Belirli süre dolduğu halde esaslı bir neden olmaksızın tarafların sözleşmeden doğan yükümlülüklerini üst üste yerine getirmeye devam etmeleri halinde; sözleşme başlangıcından itibaren belirsiz süreli iş sözleşmesine dönüşmektedir. Esaslı bir nedenin varlığı durumunda ise zincirleme yapılan iş sözleşmeleri belirli süreli iş sözleşmesi olmaya devam etmektedir.
7.3. İş Sözleşmesinin İptali
Yanılma, korkutulma, aldatılma vb. sebebiyle iş sözleşmesi düzenlemiş olan taraf, bunları öğrendiği andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmemesi veya verdiği şeyi geri istememesi durumunda aralarında düzenlenmiş olan sözleşmeye kabul etmiş ve doğrulamış olmaktadır. Sözleşmenin iptal edilmesine kadar sözleşme tüm hükümleriyle devam etmiş kabul edilmektedir.
7.4. İş Sözleşmesi Taraflarından Birinin Ölümü
İşçinin ölümü halinde sözleşme sona ermekle birlikte, İş Kanunu ile Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortasından doğan tüm haklar işçinin mirasçılarına geçmektedir. İşverenin ölümü durumunda ise, işçinin, uğradığı zarar için işverenin kanuni mirasçılarından zarar isteme hakkı bulunmaktadır.
7.5. İş Sözleşmesinin Geçersizliği
6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu gereği çalışma izni alınması gereken yabancıyla çalışma izni olmaksızın iş sözleşmesi yapılması veya insan öldürmesi, uyuşturucu satıcılığı yapması konusunda iş sözleşmesi yapılması örneklerinde olduğu gibi hukukun temel ilkelerine aykırı olarak yapılan veya konusu suç teşkil eden, ahlaka, kamu düzeni, aykırı olan, sözleşmenin taraflarından birinin veya her ikisinin sözleşme yapma ehliyetine sahip olmayanlarca yapıldığı sonradan anlaşılan iş sözleşmeleri başlangıçtan itibaren geçersiz sayılmaktadır. Öğretide sonradan anlaşılan söz konusu geçersizlik durumları, geleceğe yönelik hükümsüzlük olarak adlandırılmakta ve anlaşıldığı ana kadar hüküm doğurduğu kabul edilmektedir.
7.6. İş Sözleşmesinin Feshi
Fesih yoluyla sona ermesinde, başlangıçtan itibaren hüküm doğuran iş sözleşmesinin sonlandırılmasıdır.
8.İş Sözleşmesinin Sona Erdiği Tarihte İşçinin İstirahat Raporlu Olması
İş sözleşmesi, İş Kanunu’nun 31’inci maddesinde yer verilen herhangi bir nedenle geçici silah altına alınma ve kanundan doğan çalışma süresi, işçinin raporlu olduğu süre, kadın işçinin doğumdan önce 8 ve doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 haftalık (çoğul gebelikte 18 haftalık) izin süresi, bir haftadan fazla süreyle işyerinde işin durmasını gerektiren sürenin bir haftalık süresi vb. gibi nedenlerin askı hükmü doğurduğu kadarki sürede askıda bulunmaktadır.
Yargıtay 9’uncu Hukuk Dairesi’nin 06.12.1994 tarihli ve E.1994/12216, K.1994/17284 sayılı, 30.03.2017 tarihli ve E.2017/4144, K.2017/5429 sayılı kararlarında; istirahat raporu içinde iş sözleşmesinin işverence feshihalinde, rapor bitim tarihinin feshin yapıldığı tarih sayılacağı hüküm altına alınmıştır.
Belirli süreyle yapılmış olan iş sözleşmelerinde, belirli sürenin tamamlanması ve esaslı bir nedenle yenilenmemesi durumunda iş ilişkisi sonlanmaktadır. Belirli süreli iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte işçinin istirahat raporunda olması durumunda rapor bitim tarihinin, belirli süreli iş sözleşmesinin sona erdiği tarih olması söz konusudur. Diğer bir deyişle, istirahatli işçinin rapor bitim tarihi, belirli süreli iş sözleşmesinin sona erme konusunda hüküm doğurduğu tarih olmaktadır.
9.Sonuç
Belirli süreli
işlerde veya belli bir işin tamamlanması veya belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak işveren ile işçi arasında yazılı şekilde yapılan sözleşme Belirli Süreli İş Sözleşmesi olarak adlandırılmaktadır. Belirli süreli iş sözleşmesinin yapılması için objektif nedenin/nedenlerin varlığı aranmaktadır.
İş sözleşmelerin sona erme nedenlerine, Makalemizin yukarıda 7 nolu başlığında yer verilmiş ve açıklanmıştır. Sona erme nedenlerinden belirli sürenin sona ermesi de sona erme nedenleri arasındadır. Belirli süreli iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte işçinin istirahat raporunda olması durumunda; rapor bitim tarihi, belirli süreli iş sözleşmesinin sona erdiği tarih olarak kabul edilmektedir.