Yazarlar:
Raşit ULUBEY
Emre ULUBEY
Yaklaşım / Ağustos 2021 / Sayı: 344
I- GİRİŞ
Kısa çalışma devam ederken veya kısa çalışma tamamlandıktan sonra istifa etmek veya 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’nun 51. maddesinin birinci fıkrasının a, b, c, d, e, f, g bentlerinde belirtilen nedenler dışında hizmet akdi sona eren sigortalı çalışanın işsizlik ödeneği alıp alamayacakları tartışma konusu olup, bu makalemizde bu konu ele alınıp değerlendirilecektir.
II- KONU
A- İŞSİZLİK ÖDENEĞİNE HAK KAZANILMASI
4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu gereğince; aranılan diğer şartların yanında, işten ayrılma tarihinden önceki son 120 günde hizmet akdi devam eden ve yine işten ayrılma tarihinden önceki son 3 yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası prim ödeme günü bulunan sigortalı çalışanlar işsizlik ödeneğine hak kazanmaktadır.
B- İŞSİZLİK ÖDENEĞİ ÖDEME SÜRESİ
İşten ayrılma tarihinden önceki son 3 yıl içinde; 600 gün işsizlik sigortası primi bulunanlar 180 gün, 900 gün işsizlik sigortası primi bulunanlar 240 gün, 1080 gün işsizlik sigortası primi bulunanlar 300 gün süreyle işsizlik ödeneğine hak kazanmaktadır.
Bunun için sigortalı işsizin işten ayrılma tarihini izleyen 30 gün içinde Türkiye İş Kurumu’na doğrudan veya elektronik ortamda başvurması gerekir. Bu süreyi aşan başvurularda, gecikilen gün sayısı alınacak işsizlik ödeneği süresinden düşülmektedir.
C- HİZMET AKDİ HANGİ HALLERDE SONA ERENLER İŞSİZLİK ÖDENEĞİNE HAK KAZANIR
İşsizlik Sigortası Kanunu’nun “İşsizlik ödeneğine hak kazanmanın şartları” başlıklı 51. maddesinde, bu Kanun (4447 sayılı) uyarınca sigortalı sayılanlardan hizmet akitleri aşağıda belirtilen hallerden birisine dayalı olarak sona erenlerin, Kuruma (İŞKUR’a) süresi içinde şahsen başvurarak yeni bir iş almaya hazır olduklarını kaydettirmeleri ve bu Kanun’da (4447 sayılı) yer alan prim ödeme koşullarını sağlamış olmaları kaydıyla işsizlik ödeneği almaya hak kazanacakları belirtilmiştir.
4857 sayılı İş Kanunu’nun Geçici 1. maddesinde düzenlenen “Diğer mevzuatta 1475 sayılı İş Kanununa yapılan atıflar bu Kanuna yapılmış sayılır” hükmü gereğince, 4447 sayılı Kanunda 1475 sayılı İş Kanunu olarak kullanılan ibareler 4857 sayılı İş Kanunu’ndaki haliyle güncelleştirilmiştir.
- a)06.2003 tarihli 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. maddesi veya 20.04.1967 tarihli ve 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 16. maddesi ya da 13.06.1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un 6. maddesinin dördüncü fıkrasında belirtilen bildirim önellerine uygun olarak hizmet akdi işveren tarafından sona erdirilmiş olmak,
- b) Hizmet akdi, süresi belli olsun veya olmasın sürenin bitiminden önce veya bildirim önelini beklemeksizin 4857 sayılı İş Kanunu’nun 24. maddesinin (I), (II) ve (III) numaralı bentlerine veya 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 14. maddesinin (II) ve (III) numaralı bentlerine veya 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un 7. maddesi ile 11. maddesinin birinci fıkrasına göre sigortalı tarafından feshedilmiş olmak,
- c) Hizmet akdi, süresi belli olsun veya olmasın sürenin bitiminden önce veya bildirim önelini beklemeksizin 4857 İş Kanunu’nun 25. maddesinin (I) ve (III) numaralı bentlerine, ayrıca yine aynı Kanun’un 25. maddesinin (IV) numaralı bendine göre işçinin gözaltına alınması veya tutuklanması halinde devamsızlık bakımından 17. maddede belirtilen bildirim sürelerini aşmak veya 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 14. maddesinin (III) numaralı bendine veya 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un 12. maddesinin birinci fıkrasına göre işveren tarafından feshedilmiş olmak,
- d) Hizmet akdinin belirli süreli olması halinde, bu sürenin bitimi nedeniyle işsiz kalmak, 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 7. maddesinin (II) numaralı bendinde belirtilen hizmet akdinin belirli bir sefer için yapılmış olması nedeniyle sefer sonunda işsiz kalmak,
- e) İşyerinin el değiştirmesi veya başkasına geçmesi, kapanması veya kapatılması, işin veya işyerinin niteliğinin değişmesi nedenleriyle işten çıkarılmış olmak, 854 sayılı Deniz İş Kanunu’nun 14. maddesinin (IV) numaralı bendindeki nedenlerle işsiz kalmak,
- f)11.1994 tarihli ve 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 21. maddesi kapsamında işsiz kalmak.
- g)Yukarıdaki bentlerde belirtilen iş kanunları kapsamına girmeyen sigortalılardan hizmet akitleri, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu (Mülga 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile 2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu) kapsamında yapılmış olan toplu iş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmesi bulunmayan hallerde Borçlar Kanunu hükümleri doğrultusunda (a), (b), (c), (d) ve (e) bentlerindeki hükümlere paralel olarak sona ermiş olmak.
D- İŞTEN ÇIKIŞ KODLARINA GÖRE İŞSİZLİK ÖDENEĞİNE HAK KAZANILIP KAZANILMAMASI
İşten çıkış kodlarından, hangi çıkış kodlarıyla yapılan işten çıkışlarda işsizlik ödeneğine hak kazanıldığı ve bu hak kazanmanın 4447 sayılı Kanun’un 51. maddesinin birinci fıkrasının hangi bendi kapsamına girdiği aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.
| SGK FESİH KODU | SGK FESİH NEDENLERİ | İŞKUR FESİH NEDENİ ve 4447 KANUNDAKİ KARŞILIĞI | DEĞERLENDİRME |
| 01 | Deneme süreli iş sözleşmesinin işverence feshi | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 02 | Deneme süreli iş sözleşmesinin işçi tarafından feshi | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 03 | Belirsiz süreli iş sözleşmesinin işçi tarafından feshi (istifa) | İstifa | Hak Kazanmaz |
| 04 | Belirsiz süreli iş sözleşmesinin işveren tarafından haklı sebep bildirilmeden feshi | 4447/a | Kazanır |
| 05 | Belirli süreli iş sözleşmesinin sona ermesi | 4447/d | Kazanır |
| 08 | Emeklilik (yaşlılık) veya toptan ödeme nedeniyle | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 09 | Malulen emeklilik nedeniyle | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 10 | Ölüm | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 11 | İş kazası sonucu ölüm | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 12 | Askerlik | Askerlik | Kazanır |
| 13 | Kadın işçinin evlenmesi | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 14 | Emeklilik için yaş dışında diğer şartların tamamlanması | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 15 | Toplu işçi çıkarma | 4447/a | Kazanır |
| 16 | Sözleşme sona ermeden sigortalının aynı işverene ait diğer işyerine nakli | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 17 | İşyerinin kapanması | 4447/e | Kazanır |
| 18 | İşin sona ermesi | 4447/e | Kazanır |
| 19 | Mevsim bitimi (İş akdinin askıya alınması halinde kullanılır. Tekrar başlatılmayacaksa “4” No.lu kod kullanılır) | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 20 | Kampanya bitimi (İş akdinin askıya alınması halinde kullanılır. Tekrar başlatılmayacaksa “4” No.lu kod kullanılır) | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 21 | Statü değişikliği | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 22 | Diğer nedenler | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 23 | İşçi tarafından zorunlu nedenle fesih | 4447/b | Kazanır |
| 24 | İşçi tarafından sağlık nedeniyle fesih | 4447/b | Kazanır |
| 25 | İşçi tarafından işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeni ile fesih | 4447/b | Kazanır |
| 26 | Disiplin kurulu kararı ile fesih | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 27 | İşveren tarafından zorunlu nedenlerle ve tutukluluk nedeniyle fesih | 4447/c | Kazanır |
| 28 | İşveren tarafından sağlık nedeni ile fesih | 4447/c | Kazanır |
| 29 | İşveren tarafından işçinin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışı nedeni ile fesih | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 30 | Vize süresinin bitimi ( İş akdinin askıya alınması halinde kullanılır. Tekrar başlatılmayacaksa “4” No.lu kod kullanılır) | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 31 | Borçlar Kanunu, Sendikalar Kanunu, Grev ve Lokavt Kanunu kapsamında kendi istek ve kusuru dışında fesih | 4447/g | Kazanır |
| 32 | 4046 sayılı Kanun’un 21. maddesine göre özelleştirme nedeni ile fesih | 4447/f | Kazanır |
| 33 | Gazeteci tarafından sözleşmenin feshi | 4447/b | Kazanır |
| 34 | İşyerinin devri, işin veya işyerinin niteliğinin değişmesi nedeniyle fesih | 4447/e | Kazanır |
| 35 | 6495 sayılı Kanun nedeniyle devlet memurluğuna geçenler | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 36 | KHK ile işyerinin kapatılması | 4447/e | Kazanır |
| 37 | KHK ile kamu görevinden çıkarma | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 38 | Doğum Nedeniyle İşten Ayrılma | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 39 | 696 KHK ile (taşerondan) kamu işçiliğine geçiş | Kapsam Dışı Fesih | Hak Kazanmaz |
| 40 | 696 KHK ile kamu işçiliğine geçilememesi sebebiyle çıkış | 4447/a | Kazanır |
| 41 | Re’sen işten ayrılış bildirgesi düzenlenenler | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 42 | İş sözleşmesi yapıldığı sırada bu sözleşmenin esaslı noktalarından biri için gerekli vasıflar veya şartlar kendisinde bulunmadığı halde bunların kendisinde bulunduğunu ileri sürerek yahut gerçeğe uygun olmayan bilgiler veya sözler söyleyerek işçinin işvereni yanıltması | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 43 | İşçinin, işveren yahut bunların aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak sözler sarfetmesi veya davranışlarda bulunması yahut işveren hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 44 | İşçinin işverenin başka bir işçisine cinsel tacizde bulunması | Hak Kazanmaz | |
| 45 | İşçinin işverene yahut onun ailesi üyelerinden birine yahut işverenin başka işçisine sataşması, işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri kullanması | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 46 | İşçinin, işverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, işverenin meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlarda bulunması | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 47 | İşçinin, işyerinde, yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve cezası ertelenmeyen bir suç işlemesi | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 48 | İşçinin işverenden izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına iki işgünü veya bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki işgünü yahut bir ayda üç işgünü işine devam etmemesi | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 49 | İşçinin yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı halde yapmamakta ısrar etmesi | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
| 50 | İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, işyerinin malı olan veya malı olmayıp da eli altında bulunan makineleri, tesisatı veya başka eşya ve maddeleri otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratması | İşçinin Kusuru | Hak Kazanmaz |
Bu tabloya göre, hizmet akdi 04, 05, 12, 15, 17, 18, 23, 24, 25, 27, 28, 31, 32, 33, 34, 36, 40 işten çıkış kodları çerçevesinde sona eren sigortalı çalışanlar işsizlik ödeneğine hak kazanırken, bunların dışında sona erenler hak kazanmaya yönelik bir mahkeme kararı olmaksızın işsizlik ödeneğine hak kazanamamaktadır.
E- İŞSİZLİK SİGORTASI KANUNU’NUN EK 2. MADDESİNE GÖRE KISA ÇALIŞMA
Söz konusu maddeye göre; genel ekonomik, sektörel, bölgesel kriz ile zorlayıcı sebeplerle işyerindeki haftalık çalışma sürelerinin geçici olarak önemli ölçüde azaltılması veya işyerinde faaliyetin tamamen ya da kısmen geçici olarak durdurulması hallerinde işyerinde 3 (üç) ayı aşmamak üzere kısa çalışma yapılabileceği,
İşçinin kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için hizmet akdinin feshi hariç işsizlik sigortası hak etme koşullarını yerine getirmesi gerektiği,
Kısa çalışma ödeneği olarak yapılan ödemelerin başlangıçta belirlenen işsizlik ödeneği süresinden düşüleceği,
Bu maddede yer alan kısa çalışma ödeneği süresini 6 (altı) aya kadar uzatmaya ve işsizlik ödeneğinden mahsup edilip edilmeyeceğini belirlemeye Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu,
hüküm altına alınmıştır.
Bu hükümlerden, kısa çalışma yapacak sigortalı çalışanın kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 120 günde hizmet akdinin devam etmesi ve son 3 (üç) yıl içinde en az 600 gün işsizlik sigortası primi bulunması gerektiği, ilk 3 (üç) aydan sonra uzatılan sürenin işsizlik ödeneği süresinden mahsubunun yapılıp yapılmamasına Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu, ilk 3 (üç) ayın mahsubu konusunda Cumhurbaşkanı’na verilmiş bir yetkinin bulunmadığı anlaşılmaktadır.
F- İŞSİZLİK SİGORTASI KANUNU’NUN GEÇİCİ 23. MADDESİ KAPSAMINDA KISA ÇALIŞMA
25.03.2020 tarihli ve 7226 sayılı Kanun’un 41. maddesiyle İşsizlik Sigortası Kanunu’na eklenen ve 29.02.2020 tarihinde yürürlüğe giren Geçici 23. maddeyle, 30.06.2020 tarihine kadar geçerli olmak üzere, yeni koronavirüs (Covid-19) kaynaklı zorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan kısa çalışma başvuruları için, Ek 2. maddenin üçüncü fıkrasında işçinin kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için öngörülen hizmet akdinin feshi hariç işsizlik sigortası hak etme koşullarını yerine getirmesi hükmü, kısa çalışma başlama tarihinden önceki son 60 gün hizmet akdine tabi olanlardan son üç yıl içinde 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödenmiş olması şeklinde uygulanacağı, bu koşulu taşımayanların, kısa çalışma süresini geçmemek üzere son işsizlik ödeneği hak sahipliğinden kalan süre kadar kısa çalışma ödeneğinden yararlanmaya devam edecekleri.
Bu madde kapsamında yapılan başvuru tarihini ve/veya kısa çalışma ödeneğinin süresini sektörel olarak ayrı ayrı veya bir bütün olarak 30.06.2021 tarihine kadar uzatmaya ve birinci fıkrada belirlenen günleri farklılaştırmaya Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu, hüküm altına alınmıştır.
Bu madde çerçevesinde 2020/Mart ve sonraki aylarda başlayan kısa çalışmanın ilk 3 aylık süresi en son 30.06.2020 tarihinde sona ermiş, 01.07.2020 tarihinden itibaren başlayan uzatmalar 30.06.2021 tarihinde tamamlanmıştır. Bu arada 01.12.2020 tarihinden itibaren yeni kısa çalışma ödeneği başvuruları da kabul edilmiş, 01.12.2020 tarihinde başlayan yeni kısa çalışma da yapılan uzatmalarla 30.06.2021 tarihinde sona ermiştir.
29.06.2020 tarihli ve 2706 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla; Yeni Koronavirüs (Covid-19) nedeniyle dışsal etkilerden kaynaklanan dönemsel durumlar kapsamındaki zorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan ödemelerin başlangıçta belirlenen işsizlik ödeneği süresinden düşülmeyeceği; 30.11.2020 tarihli ve 3238 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla da; Bu Karar kapsamında yapılan ödemelerin başlangıçta belirlenen işsizlik ödeneği süresinden düşülmeyeceği kararlaştırılmıştır.
G- İŞKUR PASİF İŞGÜCÜ GENELGESİNDEKİ DÜZENLEME
İşsizlik ödeneğine hak kazanmaya ilişkin kanun düzenlemesi yukarıda etraflıca açıklanmıştır. Kısa çalışma konusunda düzenlemelere de yine yukarıda yer verilmiştir.
Yasal düzenlemeler yukarıda açıklandığı gibi olduğu halde, Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen 2020/1 sayılı Pasif İşgücü Hizmetleri Genelgesi’nin “KÇÖ ile İÖ Arasındaki İlişki” başlıklı 3.5. maddesinde; “4447 sayılı Kanun’un Ek 2. maddesine göre KÇÖ’ye hak kazanabilmek için iş sözleşmesinin feshi dışında İÖ’ye hak kazanma koşullarının sağlanmış olması gerekmektedir. Bu nedenle sistem arka planında ilgililer adına oluşturulacak veya daha önce oluşturulmuş İÖ hak sahipliği üzerinden KÇÖ ödemesi yapılmaktadır.
KÇÖ’den yararlanan kişinin yeni bir ödeneğe hak kazanamayacak şekilde iş sözleşmesi sona ermesi halinde (KÇÖ başlama tarihi ile işten çıkış tarihi arasındaki sürenin 600 günden az olması, fesih nedeninin 4447 sayılı Kanun kapsamında olmaması, son 120 gün koşulunun sağlanamaması gibi nedenler), kısa çalışmanın başladığı tarih itibariyle sistemde ilgililer adına belirlenen İÖ hak sahipliği üzerinden, varsa mahsuplaşma yapıldıktan sonra kalan süre kadar, fesih tarihinden itibaren ödeme planı oluşmaktadır. Ancak, ödemenin başvuru tarihinden itibaren yapılması gerektiğinden İÖ bildirgesinin fesih tarihini izleyen gün ile İş Almaya Hazır Olmama gerekçesiyle kesilmesi ve başvuru tarihi ile başlatılması gerekmektedir.” denildiği görülmektedir.
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi’nin 09.02.2010 tarihli ve E.2009/7509, K.2010/1354 karar sayılı kararında;, …iş akdinin haksız olarak feshedildiği ve bu nedenle işsizlik ödeneği ödenmesi gerektiğinin tespitine ilişkin olarak iş bu davası sonucunda yapılacak yargılama neticesinde; davacının iş akdinin 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanun’un 51. maddesinde belirtildiği şekilde sona erdirildiğinin tespit edilmesi ve anılan Kanun’da yer alan diğer şartları da taşıması koşuluyla, işsizlik sigortası hizmetlerinden yararlandırılması gerekeceğinden… gerekçesiyle yerel mahkeme kararını bozduğu üzere, İşsizlik Sigortası Kanunu’nun 51. maddesinde belirtilen sona erme halleri dışında hangi nedenle ve gerekçeyle olursa olsun işsizlik ödeneğine hak kazılamayacağı izahtan vareste olup, yasal düzenlemede değişikliğe gidilmeden sigortalı çalışan lehine olsa da, kısa çalışma ödeneğinden yararlananların 51 inci maddede belirtilen nedenler dışında işsizlik ödeneğinden yararlandırılmalarının yasa hükmüne aykırı olduğu değerlendirilmektedir.
III- SONUÇ
Kısa çalışma devamı ederken veya tamamlandıktan sonra da olsa sigortalı çalışanların hizmet akitlerinin hangi sona erme hallerinde işsizlik ödeneğinden yararlanacakları 4447 sayılı Kanun’un 51. maddesinde belirtilmiş olup, 4447 sayılı Kanun’da bu sona erme halleri dışında herhangi bir sona erme hali için işsizlik ödeneğine hak kazanılmasına yer vermemiştir. Kanunla hüküm altına alınan yararlanma halleri dışında idari kararla getirilen yararlanma halleri sigortalı çalışan lehine olsa da, Yasa hükmüne aykırı olduğundan, 4447 sayılı Kanun’da değişiklik yapılarak, idari kararın yasal hale getirilmesi gerekir.
İdari kararla sigortalı çalışan lehine uygulanan konunun 4447 sayılı Kanun’da yapılacak değişiklikle yasal hale getirilmesi dilek ve beklentimizle….
* İş, Sosyal Güvenlik ve İŞKUR Uzmanı
** Avukat