I- GİRİŞ
15.05.2008 tarihli ve 5763 sayılı Kanun’un 18. maddesiyle 25.08.1999 tarihli ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’na Ek 2. madde olarak eklenmesiyle “Kısa çalışma ve kısa çalışma ödeneği” çalışma hayatımıza girmiştir. Koronavirüs salgını nedeniyle işverenlerin başvurabilecekleri bir istihdamı koruyucu tedbir olarak görülen kısa çalışma konusunda 25.03.2020 tarihli ve 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 41. Maddesiyle 4447 sayılı Kanun’a geçici 23. madde olarak eklenen maddeyle işçinin kısa çalışma uygulamasından yararlanma koşulları yumuşatılmıştır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanı tarafından, 13 Haziran 2020 günü öğlen saatlerinde kısa çalışma uygulamasının uzatılmayacağı açıklanmış olsa da, 13 ve 14 Haziran 2020 tarihlerindeki COVİD vaka sayılarında görülen istenmeyen artışın devam etmesi halinde, erken verilmiş olan bu kararın değişmesini de ortaya çıkartabilecektir.
Bu Makalemizde, kısa çalışmada ücretli yıllık izin, ücretli mazeret izni, sıhhi izin ve nakdi ücret desteğine konu olmayan ücretsiz izin kullanılıp kullanılamayacağı ele alınıp, anlatılacaktır.
II- KONU
A- KISA ÇALIŞMA
Kısa Çalışma; işyerinde 4857 sayılı İş Kanunu gereği yer altı maden işleri hariç en fazla 45 saat olarak uygulanan haftalık çalışma süresinin, 3 ayı geçmemek üzere, genel ekonomik kriz veya bölgesel kriz ya da sektörel kriz veyahut da zorlayıcı sebeplerle, işyerinin tamamında veya bir bölümünde geçici olarak en az 1/3 oranında azaltılması veya süreklilik koşulu aranmaksızın en az 4 hafta ve en fazla 3 ay süreyle faaliyetin tamamen veya kısmen durdurulmasıdır.
Kısa çalışma olabilmesi için işyerinin tamamında veya bir bölümünde 3 ayı geçmemek üzere, İş Kanunu kapsamında çalışan işçilerle ilgili olarak iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle daha az belirlenmemesi durumunda haftalık 45 saatlik çalışma süresinin; haftalık en az 15 saat azaltılarak, haftalık en fazla 30 saat olarak, haftalık 42 saat olarak belirlenen çalışma süresinin ise haftalık en az 14 saat azaltılarak, haftalık en fazla 28 saat olarak çalışmak suretiyle uygulanması veya sürekli olmamak koşuluyla, en az 4 hafta ve en fazla 3 ay süreyle işyerinde faaliyetin tamamen durdurulduğunda tamamında veya kısmen durdurulduğunda ise durdurulan kısımda hiç çalışma yapılmaması gerekmektedir.
İş Kanunu’nda usul ve esasa ilişkin herhangi bir düzenleme bulunmayan ücretsiz izin konusuyla işverenden veya işçiden ya da işletmelerin ekonomik sorunlarından vb. kaynaklanan nedenlerle uygulamada sık sık karşılaşılmaktadır.
B- KISA ÇALIŞMA YAPILMASI KOŞULLARI
Kısa çalışma;
a) Ulusal veya uluslararası ekonomide ortaya çıkan olayların, ülke ekonomisini ve dolayısıyla işyerini ciddi anlamda etkileyip sarstığı durumları kapsayan genel ekonomik kriz; ulusal veya uluslararası olaylardan dolayı belirli bir il veya bölgede faaliyette bulunan işyerlerinin ekonomik olarak ciddi şekilde etkilenip sarsıldığı durumları kapsayan bölgesel kriz; ulusal veya uluslararası ekonomide ortaya çıkan olaylardan doğrudan etkilenen sektörler ve bunlarla bağlantılı diğer sektörlerdeki işyerlerinin ciddi anlamda sarsıldığı durumları kapsayan sektörel kriz,
b) İşverenin kendi sevk ve idaresinden kaynaklanmayan, önceden kestirilemeyen, bunun sonucu olarak bertaraf edilmesine imkân bulunmayan, geçici olarak çalışma süresinin azaltılması veya faaliyetin tamamen veya kısmen durdurulması ile sonuçlanan dışsal etkilerden kaynaklanan dönemsel durumları ya da deprem, yangın, su baskını, heyelan, salgın hastalık, seferberlik gibi durumları kapsayan zorlayıcı sebep nedenleriyle kısa çalışma yapılabilmektedir.
C- KISA ÇALIŞMA İÇİN 7226 SAYILI KANUNLA YAPILAN DÜZENLEME
7226 sayılı Kanun’un 41. maddesiyle 4447 sayılı Kanun’a eklenen Geçici 23. maddeyle, 120 günlük hizmet akdine bağlı olma süresi 60 güne, 600 günlük prim ödeme süresi 450 güne düşürülmüştür. Ayrıca, işsizlik ödeneği almaktayken işe girmesi sonucu işsizlik ödeneği ödemesi sonlanan işçilerin de kalan işsizlik ödeneği süresi kadar kısa çalışmadan yararlandırılması hükmünün 29 Şubat 2020 tarihinden geçerli olmak üzere yürürlüğe girdiği görülmektedir.
Kısa çalışma süresi, 30 Haziran 2020 tarihinde sona ermek üzere kısa çalışmanın başladığı tarihten itibaren 3 (üç) ay olarak belirlenmiştir. 30 Haziran 2020 tarihinde sona eren kısa çalışma süresini 31.12.2020 tarihine kadar uzatılıp uzatılmaması ve kısa çalışma ödeneği süresinin işsizlik ödeneği süresinden mahsup edilip edilmemesi konusunda karar verme yetkisi Cumhurbaşkanı’na ait bulunmaktadır.
Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanı tarafından 13.06.2020 günü, saat 12:15’de katıldığı televizyon programında yaptığı açıklamada 30 Haziran 2020 tarihinde sona erecek olan kısa çalışma süresinin uzatılmayacağını açıklamış olsa da bu açıklamanın erken yapılmış bir açıklama olduğu değerlendirilmektedir. Çünkü, 10 Haziran 2020 tarihinde 922, 11 Haziran 2020 tarihinde 987, 12 Haziran 2020 tarihinde 1.195, 13 Haziran 2020 tarihinde 1.459 olan vaka sayısı, 14 Haziran 2020 tarihinde 1.562 olarak Sağlık Bakanı’nca açıklanmıştır. Vaka sayısındaki istenmeyen bu artışın sonraki günlerde de devam etmesi halinde, kısa çalışma uygulama süresinin Cumhurbaşkanı kararnamesiyle uzatılmasını, uzak bir ihtimal olarak değerlendirmemek gerekir.
D- KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ
İşçiye, işyerinde çalışılmayan her gün için kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 12 aya ait prime esas kazançlarının günlük ortalamasının % 60’ı kadar günlük kısa çalışma ödeneği ödenmektedir. Kısa çalışma ödeneği miktarı, cari brüt asgari ücretin (günümüz için 2.943,00 TL’nin) % 150’sini (günümüz için 4.414,50 TL’ni) geçememektedir.
Kısa çalışma uygulanan işyerinde, çalışılan günlerin ücreti işverence, çalışılmayan günlerin ki ise İŞKUR tarafından İşsizlik Sigortası Fonundan işçinin IBAN numarasına yatırılmaktadır. Kısa çalışma ödeneği ödemelerinden yalnızca %0 7.59 oranında Damga Vergisi kesilmektedir. Kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 12 aylık prime esas kazancı asgari ücretin 2.5 katı olan işçi, kısa çalışma ödeneği tavanı bulunan asgari ücretin % 150’si kadar ödemeden yararlanabilmektedir.
E- KISA ÇALIŞMANIN UYGULANMASI
Kısa çalışma haftalık çalışma süresi en az 1/3 oranında olmak üzere, 1/2, 2/3 oranında azaltılmak, bir başka anlatımla haftalık çalışma süresinin 2/3, 1/2, 1/3 oranında çalışılmak veya haftalık çalışma süresinde hiç çalışılmamak suretiyle uygulanabilmektedir.
Haftalık çalışma süresinin belirtilen oranların herhangi biri kapsamında azaltılmasında çalışma alternatifleri; hafta tatili hariç, haftanın her günü günlük çalışma süresinden azaltılan süre kadar çalışma yapmak, haftanın belirli günlerinde tam süreli çalışıp, haftanın belirli günlerinde de hiç çalışılmaması suretiyle çalışma yapmak, haftanın belirli günlerinde tam süreli, belirli günlerinde de günlük çalışma süresinden azaltılan süre kadar çalışma yapmak şeklinde gerçekleştirilebilmektedir.
Örnek: Haftalık 45 saatlik çalışma süresinin 30 saatinde çalışılıp, 15 saatinde çalışılmamak suretiyle kısa çalışma uygulayan işyerinde; 30 saatlik çalışma haftanın 6 günü, günlük 5’er saat işçilerin çalıştırılması suretiyle uygulanabileceği gibi, haftanın 4 günü, günlük 7.5 saat çalıştırılmak ya da haftanın 2 günü, günlük 7.5 saat, 3 günü de günlük 5 saat çalıştırılmak suretiyle de yapılabilmesi mümkündür.
Bunlardan hangi kısa çalışma uygulamasını yapacağına karar verme yetkisi işverende bulunmaktadır.
F- KISA ÇALIŞMA UYGULAMA SÜRESİNDE ÜCRETLİ/ÜCRETSİZ İZİNLER İLE SIHHİ İZİN KULLANILABİLİR Mİ?
Haftalık en fazla 45 saatlik çalışma süresinin 45 saatinde çalışılmayıp, tatil yapan, diğer bir deyişle haftalık 45/45 saatinde kısa çalışma yapan işyerlerinde, kısa çalışmanın uygulandığı süre içinde ücretli yıllık izin, ücretli mazeret izni, nakdi ücret desteğine konu olmayan ücretsiz izin kullanmaları söz konusu değildir. Sıhhi izin kullanmaları durumunda ise kısa çalışma sıhhi iznin başladığı tarihte kesilmekte ve bittiği tarihi izleyen tarihte de yeniden başlamaktadır. İşyerinde önceden belirlenmiş olan kısa çalışmanın başlangıç ve sona erme tarihlerinde kesinti nedeniyle bir değişiklik olmamaktadır.
Haftalık çalışma süresinin 1/3, 1/2, 2/3’ü oranında kısa çalışma yapan, bir başka anlatımla haftalık çalışma süresinin 2/3, 1/2, 1/3’ü oranında çalışma yapan işyerlerinde ücretli yıllık izin, ücretli mazeret izni, nakdi ücret desteği ödenmeyen ücretsiz izin ve kısa çalışması kesintiye uğramadan sıhhi izin kullanılması ise ancak ve ancak haftanın belirli günlerinde tam süreli çalışılıp, haftanın belirli günlerinde de hiç çalışılmaması suretiyle veya haftanın belirli günlerinde tam süreli, belirli günlerinde de günlük çalışma süresinden azaltılan süre kadar çalışılması suretiyle kısa çalışmayı uygulayan işyerlerinde tam süreli çalışılan günlerle sınırlı olmak üzere mümkün bulunmaktadır.
Hafta tatili hariç, haftanın her günü günlük çalışma süresinden azaltılan süre kadar çalışma yapılması suretiyle kısa çalışma uygulayan işyerlerinde azaltılan süre kadar çalışılan saat süresiyle sınırlı olmak ve Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliğinin 6. maddesinin üçüncü fıkrasına göre, ücretli yıllık izne mahsup edilmemek üzere, yazılı mevzuatta bulunmayıp, uygulamada yer alan ücretli/ücretsiz saatlik izin kullanılabilmesi ve saatlik izinlerin 7.5 saate tekabül eden kısmının 1 (bir) gün olarak sayılması suretiyle nakdi ücret desteğine konu olmayan ücretsiz izin olarak dikkate alınması imkan dâhilinde görünmektedir.
III- SONUÇ
Ülkemizde ilk Koronavirüs (Covid-19) vakasının görüldüğü 11 Mart 2020 tarihinden itibaren zorlayıcı sebep nedeniyle kısa çalışma uygulamasına başlanılmıştır. 30 Haziran 2020 tarihinde sona erecek bulunan kısa çalışma uygulama süresinin uzatılmayacağı 13 Haziran tarihinde ilgili Bakan tarafından sonraki günlerin vaka sayıları beklenilmeden açıklanmıştır. Oysa, vaka sayısı 10 Haziran 2020 tarihinden itibaren artma eğilimi göstermeye başlamış ve son olarak 13 Haziran’daki 1.459 ve 14 Haziran’daki 1.562 vaka sayısıyla bu eğilim, istenmiyor olsa da daha da yukarılara çıkmıştır.
Kısa çalışmanın uygulandığı süre içinde; ücretli yıllık izin, ücretli mazeret izni, nakdi ücret desteğine konu olmayan ücretsiz izin ve sıhhi izin kullanılıp kullanılmayacağı ve kullanılacak ise bunun hangi şartlarda mümkün olacağı yukarıda etraflıca açıklanmış bulunmaktadır.
Koronavirüsün alacağımız tedbirlerden daha güçlü olmadığının kanıksanması ve uygulanması dilek ve temennimizle