I- GİRİŞ
15.05.2008 tarihli ve 5763 sayılı Kanun’un 18. maddesiyle 25.08.1999 tarihli ve 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu’na Ek 2. madde olarak eklenmesiyle “Kısa çalışma ve kısa çalışma ödeneği” çalışma hayatımıza girmiştir. Koronavirüs salgını nedeniyle işverenlerin başvurabilecekleri bir istihdamı koruyucu tedbir olarak görülen kısa çalışma konusunda 25.03.2020 tarihli ve 7226 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 41. maddesiyle 4447 sayılı Kanun’a geçici 23. madde olarak eklenen maddeyle işçinin kısa çalışma uygulamasından yararlanma koşulları yumuşatılmıştır.
Bu makalemizde, kısa çalışma uygulaması, kısa çalışma ödeneği olarak yapılacak ödeme miktarları, kısa çalışmanın sosyal güvenlik boyutu, 7226 ve 7244 sayılı Kanunlarla yapılan düzenlemeler ve bu düzenlemelerin değerlendirilmesi konuları ele alınacaktır.
II- KONU
A- KISA ÇALIŞMA
Kısa Çalışma; işyerinde 4857 sayılı İş Kanunu gereği yer altı maden işleri hariç en fazla 45 saat olarak uygulanan haftalık çalışma süresinin, 3 ayı geçmemek üzere, genel ekonomik kriz veya bölgesel kriz ya da sektörel kriz veyahut da zorlayıcı sebeplerle, işyerinin tamamında veya bir bölümünde geçici olarak en az 1/3 oranında azaltılması veya süreklilik koşulu aranmaksızın en az 4 hafta ve en fazla 3 ay süreyle faaliyetin tamamen veya kısmen durdurulmasıdır.
Kısa çalışma olabilmesi için işyerinin tamamında veya bir bölümünde 3 ayı geçmemek üzere, İş Kanunu kapsamında çalışan işçilerle ilgili olarak iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle daha az belirlenmemesi durumunda haftalık 45 saatlik çalışma süresinin; haftalık en az 15 saat azaltılarak, haftalık en fazla 30 saat olarak, haftalık 42 saat olarak belirlenen çalışma süresinin ise haftalık en az 14 saat azaltılarak, haftalık en fazla 28 saat olarak çalışmak suretiyle uygulanması veya sürekli olmamak koşuluyla, en az 4 hafta ve en fazla 3 ay süreyle işyerinde faaliyetin tamamen durdurulduğunda tamamında veya kısmen durdurulduğunda ise durdurulan kısımda hiç çalışma yapılmaması gerekmektedir.
B- KISA ÇALIŞMA YAPILMASI KOŞULLARI
a- Ulusal veya uluslararası ekonomide ortaya çıkan olayların, ülke ekonomisini ve dolayısıyla işyerini ciddi anlamda etkileyip sarstığı durumları kapsayan genel ekonomik kriz; ulusal veya uluslararası olaylardan dolayı belirli bir il veya bölgede faaliyette bulunan işyerlerinin ekonomik olarak ciddi şekilde etkilenip sarsıldığı durumları kapsayan bölgesel kriz; ulusal veya uluslararası ekonomide ortaya çıkan olaylardan doğrudan etkilenen sektörler ve bunlarla bağlantılı diğer sektörlerdeki işyerlerinin ciddi anlamda sarsıldığı durumları kapsayan sektörel kriz,
b- İşverenin kendi sevk ve idaresinden kaynaklanmayan, önceden kestirilemeyen, bunun sonucu olarak bertaraf edilmesine imkan bulunmayan, geçici olarak çalışma süresinin azaltılması veya faaliyetin tamamen veya kısmen durdurulması ile sonuçlanan dışsal etkilerden kaynaklanan dönemsel durumları ya da deprem, yangın, su baskını, heyelan, salgın hastalık, seferberlik gibi durumları kapsayan zorlayıcı sebep
nedenleriyle kısa çalışma yapılabilmektedir.
C- KISA ÇALIŞMA ÖDENEĞİ
İşçiye, işyerinde çalışılmayan her gün için kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 12 aya ait prime esas kazançlarının günlük ortalamasının % 60’ı kadar günlük kısa çalışma ödeneği ödenmektedir. Kısa çalışma ödeneği miktarı, cari brüt asgari ücretin (günümüz için 2.943,00 TL’nin) % 150’sini (günümüz için 4.414,50 TL) geçememektedir. Kısa çalışmaya başlanılan tarihin ilk bir haftası için işverence İş Kanunu’nun 40. maddesi gereğince işçiye yarım ücret ödenmesi gerekmektedir.
Kısa çalışma uygulanan işyerinde, çalışılan günlerin ücreti işverence, çalışılmayan günlerin ki ise İŞKUR tarafından İşsizlik Sigortası Fonundan PTT kanalıyla işçi adına yatırılmaktadır.
Örnek-1: 24 Mart 2020 tarihinde geçici süreliğine tamamen tatil edilen A işyerinde asgari ücretli işçiye damga vergisi hariç 1 gün karşılığı 53,09 TL İŞKUR’ca kısa çalışma ödeneği, işverence AGİ hariç 23 gün karşılığı 1.613,03 TL ücret, 7 gün karşılığı 245,46 TL yarım ücret ödemesi yapılacaktır. Aynı işçiye 2020 Nisan ayında 1.592,70 TL (Damga Vergisi hariç) İŞKUR’ca kısa çalışma ödeneği ödenecektir.
Örnek-2: 01 Nisan 2020 tarihinde geçici süreliğine haftalık çalışmasını ½ oranında azaltan işyerinde asgari ücretli işçiye İŞKUR’ca 424,72 TL (Damga Vergisi hariç) kısa çalışma ödeneği, işverence AGİ hariç 15 gün karşılığı 1.051,97 TL ücret, 7 gün karşılığı 245,46 TL yarım ücret ödemesi yapılacaktır. Aynı işçiye 2020 Mayıs ayında AGİ hariç 1.087,04 TL işverence ücret, 822,90 TL (Damga Vergisi hariç) İŞKUR’ca kısa çalışma ödeneği ödemesi gerçekleştirilecektir. Asgari ücretli işçinin kısa çalışmanın başladığı ayda ilk bir hafta için yarım ücret alacağından eline geçecek para diğer aylara göre yaklaşık 125-130 TL arasında eksik olacaktır. Hafta tatiline ait ücretler, işyerinin tamamı veya bir kısmı geçici süreliğine tamamen tatil edildiğinde İŞKUR’ca, tamamen tatil edilmeyip, en fazla 2/3 oranına kadar çalışılması durumunda ise orantılanmak suretiyle işveren ve İŞKUR’ca karşılanmaktadır.
Geçici süreliğine tamamen tatil edilen bir işyerinde asgari ücretli bir işçi ikinci ve üçüncü aylarda 1.752,40 TL alması 2020 Aralık ayında kısa çalışmaya başlayan ve 1 (bir) gün dâhil olsa bu ay için prim yatmış bir işyerinde mümkündür. Bu bağlamda, 2020 yılında Şubat primi ödenmiş bir işçiye 1.573,20 TL, Mart primi ödenmiş bir işçiye 1.592,70 TL, Nisan primi ödenmiş bir işçiye 1.611,90 TL, Mayıs primi ödenmiş bir işçiye 1.669,80 TL. ayda ödeme yapılmaktadır. Bu ödemelerden %0 7.59 oranında Damga Vergisi kesilecektir. Prime esas kazancı cari asgari ücretin 2.5 katı (2.5 katı kıstasını, bir önceki yıl primi ödenen aylar için % 15 oranında artırmak gerekir) olan işçi, kısa çalışma ödeneği tavanı bulunan asgari ücretin %150’si kadar ödemeden yararlanabilmektedir.
D- KISA ÇALIŞMANIN SOSYAL GÜVENLİK BOYUTU
Kısa çalışmaya başlanılan ayda işçiye yarım ücret ödenen ilk bir hafta için yarım ücretler günlük asgari ücrete tamamlanmak suretiyle 98,10 x 7= 686,70 TL prime esas kazanç üzerinden sigorta ve işsizlik sigortası işçi ve işveren hissesiyle birlikte toplam % 37.5 oran üzerinden bildirgesi verilecektir. İlk bir haftadan sonrası ise işyerinin geçici süreliğine haftalık çalışma süresini tamamen veya en az 1/3 oranında azaltmasına bağlı olarak işverence bildirge verilmesi yoluna gidilecektir.
Ay içinde çalışılmayan süre eksik gün olarak 18 koduyla (kısa çalışma ödeneği), çalışılan süre ise prime esas kazanç üzerinden tüm sigorta kolları ile işsizlik sigortasını kapsayacak şekilde ve ay içindeki bir önceki maddemizde belirtilen orantıyla bulunan hafta tatili/tatilleri de dâhil toplam çalışma süresinin 7.5’a bölünmesi ve küsuratların tama iblağ edilmesi suretiyle aylık prim ve hizmet belgesine yansıtılacaktır. Tatil edilmeyip, kısmi süreyle çalışan işyerlerinin yararlanılıyor olunması durumunda istihdam teşvikleri ve % 5 indirim düşülmek suretiyle kalan tutar üzerinden ödenecek sigorta primi ortaya çıkacaktır.
İŞKUR işveren bildirgesine istinaden 18 kodlu günler için kısa çalışma ödeneği ödemesi yapmasının yanında, yine aynı günler için genel sağlık sigortası ile iş kazası ve meslek hastalığı primi ödeyecektir. İşverence çalışılan günlere ait prim ödemeleri, SGK’nın 2020 Mart, Nisan ve Mayıs aylarına ait primlerinin ertelenmesine ilişkin 02.04.2020 tarih ve 5157380 sayılı yazısı dikkate alınmak suretiyle yapılacaktır.
Sosyal güvenlik destek primi ödenen emekliler kısa çalışma ve ödeneğinden yararlanamamaktadır.
E- KORONAVİRÜS NEDENİYLE 7226 SAYILI KANUNLA YAPILAN DÜZENLEMENİN GETİRDİKLERİ
Koronavirüs (COVID-19) salgınından etkilenen tüm işyerlerinde istihdamın korunması amacıyla; daha önce kısa çalışmadan yararlanacak işçinin, kısa çalışmanın başladığı tarihten önceki son 3 yıl içinde (Örnek; 23 Şubat 2020 tarihinde başlayan kısa çalışma için 23 Şubat 2017 ila 22 Şubat 2020 tarihlerini kapsayan sürede) en 600 gün işsizlik sigortası primi ödeme ve son 120 günde hizmet akdine/iş sözleşmesine bağlı çalışma koşulu aranmaktayken, 29.03.2020 tarihinde yürürlüğe giren 7226 sayılı Kanun’un 41. maddesiyle 4447 sayılı Kanun’a eklenen Geçici 23. maddeyle, 120 günlük hizmet akdine bağlı olma süresi 60 güne, 600 günlük prim ödeme süresi 450 güne düşürülmüştür. Ayrıca, işsizlik ödeneği almaktayken işe girmesi sonucu işsizlik ödeneği ödemesi sonlanan işçilerin de kalan işsizlik ödeneği süresi kadar kısa çalışmadan yararlandırılması ve kısa çalışma uygulanan işyerinin İş Kanunu’nun 25/II. maddesinde yer alan Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymama nedeniyle işten çıkarılma durumu hariç, işten çıkarılmanın söz konusu olmayacağı, 30.06.2020 tarihine kadar geçerli olmak üzere 3 ay olan kısa çalışma süresini 31.12.2020 tarihine kadar uzatmaya Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu düzenlemede yer almıştır.
Ancak, daha önce var olan kısa çalışmadan yararlanılacak sürenin, işsizlik ödeneğine hak kazanılacak süreden mahsup edilmesi değiştirilmeyerek, aynen bırakılmıştır. Bu konuda Cumhurbaşkanı’nın yetkili olduğu 4447 sayılı Kanun’un Ek 2. maddesinde mevcuttur. Kısa çalışma başvuruları; başvuru dilekçesi, kısa çalışma talep formu, kısa çalışmadan yararlanan işçilere ait liste, ücret bordrosu, imza sirküleri, kısa çalışma dayanağını oluşturan belgeyle (Tebliğ, Genelge vb. gibi) birlikte mail ortamında işyerinin bulunduğu yerdeki İŞKUR’a yapılmaktadır. Eksiklik görülmemesi halinde İŞKUR, bu belgeleri yine mail ortamında iş müfettişlerince incelenmek üzere Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı’nın grup başkanlıklarına göndermektedir. İş müfettişlerinin belgeleri işyerine gitmeden incelemesiyle işyerinin kısa çalışmadan yararlanıp yararlanamayacağı kesinlik kazanmaktadır.
F- 7226 VE 7244 SAYILI KANUNLARLA ÇALIŞMA HAYATINA İLİŞKİN YAPILAN DÜZENLEMELER VE BUNLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ
7226 sayılı Kanunla yapılan düzenlemenin yeterli olmadığının ortaya çıkması üzerine bu kez; işçilerin bu düzenlemenin yürürlüğe girdiği 17.04.2020 tarihinden itibaren 3 (üç) ay süreyle “Bildirimsiz fesih” konusu olan İş Kanunu’nun 25/II maddesindeki Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller dışında işten çıkarılmaması, ancak kısmen veya tamamen ücretsiz izne ayrılabilmeleri, ücretsiz izne ayrılan işçiler ile 15 Mart 2020 tarihi sonrasında işten çıkarılıp, işsizlik ödeneğinden yararlanma şartı olan son 3 (üç) yıl içinde 600 gün prim ödeme
ve son 120 günde hizmet akdine bağlı olma şartlarını taşımadıklarından işsizlik ödeneğinden yararlanamayan işçilere herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan yaşlılık aylığı almamak koşuluyla günlük 39,24 TL, ayda 1.177,11 TL (Damga Vergisi düşmüş hali) işsizlik sigortası fonundan 3 (üç) ay süreyle ücret desteği ödemesi yapılması şeklindeki düzenleme 16.04.2020 tarih ve 7244 sayılı Kanunla yasalaşmıştır. Aynı Kanunla, kısa çalışma başvuruları için iş müfettişi uygunluk tespitinin tamamlanmasının beklenilmeyeceği ve işverenin beyanı doğrultusunda İŞKUR’ca kısa çalışma ödeneğinin yapılacağına yer verilmiştir.
İşten çıkarılamayacağı düzenlemesi aynı kalmak üzere, diğer hükümlerin; 30.06.2020’ye kadar geçerli olmak üzere, yeni koronavirüs (Covid-19) kaynaklı zorlayıcı sebep gerekçesiyle yapılan kısa çalışma başvuruları için, Ek 2. maddenin üçüncü fıkrasında işçinin kısa çalışma ödeneğine hak kazanabilmesi için öngörülen hizmet akdinin feshi hariç işsizlik sigortası hak etme koşullarını yerine getirmesi hükmünün, Sigortalı İşe Giriş Bildirgesi ile bildirilip, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih (29.02.2020) itibariyle işe başlamış ve hizmet akdiyle çalışmakta olan sigortalıların yararlanması şeklinde uygulanması,
Kısa çalışma başlama tarihinden önceki son 60 gün hizmet akdine tabi olanlardan son üç yıl içinde 450 gün sigortalı olarak çalışıp işsizlik sigortası primi ödenmiş olması koşulunu taşıyanlara, aylık brüt asgari ücretin % 150’sini geçmemek üzere, sigortalının son 12 (oniki) aylık prime esas kazançları dikkate alınarak hesaplanan günlük ortalama brüt kazancının % 60’ı kadar, bu şartı sağlamayanlara ise günlük brüt asgari ücretin % 50’si kadar günlük kısa çalışma ödeneği ödenmesi,
şeklindeki önerimiz gerçekleşmiş olsaydı:
450 gün işsizlik sigortası prim ödeme koşulunu taşımayanlara, kısa çalışma ödeneği olarak yapılan ödemeler, başlangıçta belirlenen işsizlik ödeneğine hak kazandıklarında işsizlik ödeneği süresinden düşülmesi, 450 gün koşulunu taşıyanlardan ise mahsup işlemi yapılmaması, istihdamı daha etkin olarak koruyacak olmasının yanında, işçinin ayda net 283,37 TL kaybının olmamasına, yeni bir borçlanma kanunu çıkması halinde, işçinin kısa çalışmada geçen süreyi SGK’ya borçlandığında % 2 oranında (iş kazası ve meslek hastalığı primi) daha az prim ödemesine, 450 günün üzerinde primi olanların gelecekte hak kazanacakları işsizlik ödeneği süresinden mahsup yapılma durumuyla karşılaşmamasına, aynı konuda tek bir düzenlemenin olmasına ve kısa çalışma, işten çıkarılanlar, ücretsiz izin şeklinde 3 ayrı düzenleme durumuyla karşılaşılmamasına neden olacaktı.
III- SONUÇ
Koronavirüs salgının çalışma hayatı dâhil tüm hayatımızı etkilediği aşikârdır. İşçiler ve işverenler, bir taraftan sağlıklarını düşünürken, diğer taraftan da işlerini ve geçimlerini düşünmektedir. İstihdama koruma tedbiri olarak bu süreçte kısa çalışma ve ödeneği ön plana çıkmıştır. Bu düzenlemeyi ücretsiz izin, işten çıkarılanlar konusunda yapılan düzenlemeler izlemiş ve bir düzenleme yerine çok sayıda düzenleme ve kavramın ortaya çıkması söz konusu olmuştur. Bu süreçte insanların sağlıkları dışında geçim derdini düşünmek zorunda da kalmamaları dilek ve temennisiyle…